شستشوی زخم | تمیز کردن زخم برای جلوگیری از عفونت

شستشوی زخم یکی از مهم‌ترین مراحل مراقبت از زخم است و اگر به شکل اصولی انجام شود می‌تواند روند ترمیم را سریع‌تر کند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند شستشوی زخم فقط به معنی ریختن یک محلول روی زخم است، در حالی که این کار باید با فشار مناسب، محلول صحیح و تکنیک درست انجام شود تا باکتری‌ها و آلودگی‌ها از بستر زخم خارج شوند.

شستشوی زخم به فرآیند تمیز کردن زخم با استفاده از محلول‌های مناسب مانند نرمال سالین، آب استریل یا محلول‌های شستشوی پزشکی گفته می‌شود. هدف این کار حذف باکتری‌ها، ترشحات، بافت‌های مرده و بقایای پانسمان از سطح زخم است. انجام صحیح شستشوی زخم می‌تواند خطر عفونت را کاهش دهد و روند بهبود زخم را سریع‌تر کند.

شستشوی زخم چیست؟

در شستشوی زخم، محلول شستشو به صورت جریان ملایم روی زخم هدایت می‌شود تا آلودگی‌ها و مواد اضافی از بستر زخم خارج شوند. این فرآیند به پاکسازی زخم کمک می‌کند و محیط مناسبی برای ترمیم بافت ایجاد می‌کند.

شستشوی زخم باعث حذف موارد زیر می‌شود:

• بقایای سلولی چسبیده به زخم
• باکتری‌های سطحی
• ترشحات زخم
• باقیمانده پانسمان

این کار همچنین محیط مرطوب مناسبی برای ترمیم زخم ایجاد می‌کند و انجام دبریدمان زخم را نیز آسان‌تر می‌کند.

چه زخم‌هایی را نباید شستشو داد؟

زخم‌هایی که دچار خونریزی شدید هستند نباید بلافاصله شستشو داده شوند. شستشوی چنین زخم‌هایی ممکن است لخته‌های خونی تشکیل شده برای توقف خونریزی را از بین ببرد و باعث ادامه خونریزی شود. در این شرایط ابتدا باید خونریزی کنترل شود.

نکات مهم

برای اینکه شستشوی زخم مؤثر باشد رعایت چند نکته ضروری است:

• در هر بار تعویض پانسمان بهتر است زخم شستشو داده شود.
• پزشک معمولاً در اولین معاینه نیز زخم را شستشو می‌دهد تا بتواند وضعیت آن را بهتر بررسی کند.
• فشار مناسب هنگام شستشو اهمیت زیادی دارد.

اگر فشار شستشو بسیار کم باشد باکتری‌های سطحی زخم به خوبی پاک نمی‌شوند و ممکن است باعث عفونت زخم شوند. از طرف دیگر فشار بیش از حد می‌تواند به بافت سالم آسیب بزند و حتی باکتری‌ها را به داخل زخم هدایت کند.

فشار مناسب معمولاً بین 4 تا 15 psi در نظر گرفته می‌شود. استفاده از سرم سالین تحت فشار نیز می‌تواند گزینه مناسبی باشد.

انواع محلول‌های شستشوی زخم

انتخاب محلول مناسب یکی از مراحل مهم در شستشوی زخم است. محلول ایده‌آل باید ایزوتونیک، غیرسمی، شفاف و مقرون‌به‌صرفه باشد. با وجود این، هنوز محلولی که تمام این ویژگی‌ها را داشته باشد معرفی نشده است.

در حال حاضر نرمال سالین رایج‌ترین محلول برای شستشوی زخم محسوب می‌شود. در ادامه مهم‌ترین محلول‌های مورد استفاده معرفی شده‌اند.

نرمال سالین (سرم فیزیولوژی)

نرمال سالین یک محلول ایزوتونیک است و بیشترین کاربرد را در شستشوی زخم دارد. این محلول کمترین سمیت را برای سلول‌های بدن دارد و به همین دلیل ایمن‌ترین گزینه برای تمیز کردن زخم محسوب می‌شود.

با این حال نرمال سالین در پاکسازی زخم‌های نکروزی عملکرد ضعیف‌تری نسبت به برخی محلول‌های دیگر دارد.

آب استریل

آب استریل از طریق تقطیر تهیه می‌شود و فاقد مواد ضد میکروبی یا بافرهای اضافی است. این محلول گاهی به عنوان جایگزین ارزان‌تر برای نرمال سالین استفاده می‌شود.

با این حال آب استریل خاصیت هیپوتونیک دارد و ممکن است باعث همولیز گلبول‌های قرمز شود. به همین دلیل در برخی شرایط پزشکی استفاده از آن توصیه نمی‌شود.

آب شرب

اگر نرمال سالین یا آب استریل در دسترس نباشد می‌توان از آب شرب برای شستشوی زخم استفاده کرد. برخی مطالعات نشان داده‌اند که آب شرب تمیز در کاهش باکتری‌های زخم عملکردی مشابه نرمال سالین دارد.

تمیزکننده‌های تجاری زخم

امروزه محلول‌های تمیزکننده تجاری برای شستشوی زخم به طور گسترده استفاده می‌شوند. این محلول‌ها باکتری‌ها را نمی‌کشند اما آن‌ها را از سطح زخم جدا می‌کنند.

وجود سورفاکتانت در این محلول‌ها باعث می‌شود بقایای سلولی و آلودگی‌ها راحت‌تر از بستر زخم جدا شوند. بنابراین این محصولات برای زخم‌هایی که بافت نکروزی یا ضایعات چسبنده دارند گزینه مناسبی هستند.

بتادین (پوویدون آیودین)

بتادین یک محلول ضد میکروبی قوی است که طیف گسترده‌ای از باکتری‌ها از جمله استافیلوکوکوس اورئوس را از بین می‌برد. با این حال این محلول می‌تواند برای سلول‌های سالم و سلول‌های در حال ترمیم نیز سمی باشد.

استفاده طولانی‌مدت از بتادین ممکن است باعث خشک شدن پوست و تغییر رنگ آن شود.

آب اکسیژنه (پراکسید هیدروژن)

پراکسید هیدروژن سه درصد یکی از محلول‌های رایج ضدعفونی کننده زخم است. این محلول می‌تواند به عنوان یک عامل دبریدمان شیمیایی عمل کند و در حذف بافت مرده مؤثر باشد.

در صورت استفاده از پراکسید هیدروژن بهتر است پس از آن زخم با نرمال سالین شستشو داده شود.

هیپوکلریت سدیم

هیپوکلریت سدیم در برخی زخم‌های فشاری حاوی بافت نکروزی برای کنترل عفونت استفاده می‌شود. این ترکیب اثر ضدباکتریایی قابل توجهی دارد و می‌تواند بوی نامطبوع زخم‌های خاص را کاهش دهد.

با این حال استفاده طولانی‌مدت از این محلول برای سلول‌های سالم سمی است و معمولاً نباید بیش از 7 تا 10 روز استفاده شود.

مزایا

شستشوی زخم یک روش ساده، سریع و مؤثر برای پاکسازی زخم است. پزشکان مراقبت از زخم معمولاً قبل از تعویض پانسمان این کار را انجام می‌دهند تا باکتری‌ها و آلودگی‌ها از بستر زخم خارج شوند.

در بسیاری از موارد بیماران نیز می‌توانند پس از آموزش صحیح، شستشوی زخم را در منزل انجام دهند. انجام درست این کار می‌تواند خطر عفونت را کاهش دهد و روند ترمیم زخم را تسریع کند.

سوالات متداول

بهترین محلول برای شستشوی زخم چیست؟

در بیشتر موارد نرمال سالین بهترین و ایمن‌ترین محلول برای شستشوی زخم محسوب می‌شود زیرا کمترین آسیب را به سلول‌های سالم وارد می‌کند.

آیا می‌توان زخم را با آب شست؟

اگر سرم فیزیولوژی در دسترس نباشد می‌توان از آب شرب تمیز نیز استفاده کرد. با این حال در محیط‌های درمانی معمولاً نرمال سالین ترجیح داده می‌شود.

هر چند وقت یکبار باید زخم شسته شود؟

معمولاً هنگام هر بار تعویض پانسمان زخم شستشو داده می‌شود. تعداد دفعات شستشو به نوع زخم و نظر پزشک بستگی دارد.