وکیوم تراپی زخم

وکیوم تراپی زخم (درمان زخم با فشار منفی یا NPWT) روشی است که در آن یک فوم یا گاز مخصوص داخل زخم گذاشته می‌شود، روی آن با چسب شفاف کاملاً بسته می‌شود و یک دستگاه کوچک از طریق لوله، با مکش کنترل‌شده (معمولاً حدود ۱۲۵ میلی‌متر جیوه) ترشحات زخم را بیرون می‌کشد. این مکش ورم را کم می‌کند، لبه‌های زخم را به هم نزدیک می‌کند و رشد بافت تازه را تحریک می‌کند. وکیوم تراپی بیشتر برای زخم‌های عمیق و پرترشح، زخم‌های پس از جراحی و دبریدمان، زخم پای دیابتی و زخم بستر درجه‌ی ۳ و ۴ به کار می‌رود، اما برای هر زخمی مناسب نیست و جای پاک‌سازی زخم، کنترل عفونت و درمان علت زخم را نمی‌گیرد.

روشی نوین در تسریع بهبود زخم

بیشتر زخم‌ها با شستشو، پانسمان درست و درمان علت خوب می‌شوند. وکیوم تراپی برای زخم‌هایی است که با این‌ها پیش نمی‌روند یا از اول بزرگ و عمیق‌اند: زخم باز شده بعد از جراحی، حفره‌ای که بعد از دبریدمان یا قطع انگشت مانده، زخم بستر عمیق و زخم‌های پرترشحی که پانسمان معمولی هر چند ساعت خیس می‌شود.

دستگاه با مکش ملایم و پیوسته ترشح را بیرون می‌کشد، ورم را کم می‌کند و کف زخم را برای رشد بافت تازه آماده می‌کند. پانسمان آن هم به‌جای هر روز، معمولاً دو تا سه بار در هفته عوض می‌شود. در ادامه از اجزای دستگاه تا هزینه و موارد منع را توضیح داده‌ایم.

وکیوم تراپی زخم چیست؟

در توضیح جامع تر از وکیوم تراپی زخم باید گفت که این روش، درمان با کمک مکش است. مکش موجب ایجاد فشار منفی در زخم می‌شود که مزایای زیادی دارد. در واقع دستگاه وکیوم با ایجاد یک خلاء (فضای خالی از هوا) در نواحی اطراف زخم، سبب کشیده شدن هوا به سمت دستگاه شده و این عمل مکش، فشار داخل زخم را کاهش می‌دهد یا به عبارتی فشار منفی ایجاد می‌کند. وکیوم درمانی با استفاده از یک مجموعه انجام می‌شود؛ بنابراین درمانگران با استفاده از یک سیستم که شامل دستگاه و تجهیزات است وکیوم تراپی را انجام می‌دهند.

تاریخچه وکیوم تراپی

استفاده از روش درمان با فشار منفی به گذشته‌های دور بر می‌گردد. اگر چه امروز شکل مدرن و پیشرفته ای داشته و با سیستم مخصوص انجام می‌شود، اما ایده اصلی یعنی همان فشار منفی با مکش، ریشه در تمدن‌های اولیه بشر دارد.

در تمدن‌های اولیه انسان‌ها برای درمان زخم‌ها و خارج کردن چرک و ترشحات از آن از روش‌های ساده مکش کردن استفاده می‌کردند؛ مثلا مکش با دهان یا استفاده از شاخ و استخوان حیوانات به عنوان ابزاری برای ایجاد خلاء. این روش یک وکیوم تراپی اولیه است که در برخی قبایل بدوی هنوز هم رواج دارد.

با پیشرفته تر شدن پزشکی، در فرهنگ‌های زیادی طب سنتی رواج یافت که از روش‌ها و ابزار کمی پیشرفته تر برای مکش و بهبود گردش خون استفاده می‌کردند.

تحولات و پیشرفت‌های وکیوم تراپی

در قرن بیستم با پیشرفت علم و فناوری ها، وکیوم تراپی هم پیشرفته تر شده و دست خوش تغییرات زیادی شد. در اواسط قرن بیستم، پزشکان برای تخلیه‌ی زخم از پمپ‌های مکش استفاده می‌کردند. شکل امروزی آن، یعنی فوم و پانسمان بسته با مکش کنترل‌شده، در دهه‌ی ۱۹۹۰ معرفی شد.

با توسعه دستگاه‌های مدرن در دهه‌های اخیر نیز وکیوم تراپی هم پیشرفته تر شده و اکنون به عنوان روشی استاندارد برای درمان زخم‌های مزمن و حاد استفاده می‌شود. امروزه نیز دستگاه‌ها همواره در حال پیشرفته تر شدن هستند و سعی می‌شود تا دقیق تر عمل کنند. پانسمان‌ها تخصصی تر شده، استفاده آسان تر می‌شود و سعی بر آن است که هزینه‌ها هم کاهش یابد.

در آینده نیز انتظار می‌رود وکیوم تراپی پیشرفته تر شود و بتوان از دستگاه‌های جدید و پانسمان‌های هوشمند استفاده کرد که مؤثرتر و شخصی سازی شده تر باشند.

اجزای سیستم وکیوم تراپی و روش کار آن

سیستم درمان با فشار منفی شامل تجهیزاتی ساده اما ضروری است که عمل وکیوم را برای زخم ایجاد می‌کند. اجزای اصلی عبارتند از:

پانسمان مخصوص

این پانسمان‌ها ساختاری متخلخل دارند تا بتوانند ترشحات مکش شده از جذب را به خود جذب کنند. پانسمان باید آب گریز هم باشد تا رطوبت را هم به سمت بیرون تخلیه کند. در وکیوم تراپی زخم معمولا از پانسمان فوم سیاه، فوم سفید یا پانسمان گاز استفاده می‌شود که هر یک مزایای خود را دارند. معمولا بیشترین استفاده از فوم سیاه است. پانسمان پس از قرار گیری بر روی زخم با استفاده از فیلم یا چسب مخصوص مهر و موم می‌شود.

لوله تخلیه

یک لوله به پانسمان متصل می‌شود تا ترشحات جمع شده را به سمت مخزن هدایت کند. لوله و اتصالات مختلف آن از یک سمت به دستگاه مکش و مخزن متصل بوده و از سوی دیگر به پانسمان و در زیر لایه فیلم. بنابراین ضمن مهر و موم بودن اطراف زخم، امکان ایجاد خلاء و در عین حال بیرون کشیده شدن مایعات وجود دارد.

دستگاه وکیوم

قلب سیستم وکیوم تراپی دستگاه مخصوص است که با مکشی که انجام می‌دهد، فشار زخم را منفی می‌کند. با این کار ترشحات از زخم مکیده شده و از طریق لوله به مخزن منتقل می‌شوند. دستگاه‌های وکیوم خود در مدل‌ها و برند‌های مختلفی تولید می‌شوند.

مخزن جمع آوری

این مخزن ترشحات و مایعات خارج شده از زخم را در خود نگه می‌دارد. حجم مخزن بسته به مدل دستگاه متغیر است. (در دستگاه‌های پرتابل معمولاً حدود ۳۰۰ سی‌سی و در دستگاه‌های ثابت تا ۱۰۰۰ سی‌سی.)

این مخزن یکبار مصرف است و برای هر فرد به صورت جداگانه تهیه می‌شود تا نیازی به تمیز کردن نداشته باشد و بهداشت لازم رعایت شود. در واقع تمام تجهیزات به جز دستگاه مکش یک بار مصرف هستند.

روش کار درمان با فشار منفی

آماده سازی زخم

ابتدا زخم به طور کامل تمیز و خشک می‌شود. خونریزی باید کنترل شده باشد و بافت مرده تا حد امکان با دبریدمان برداشته شده باشد؛ اگر زخم عفونی است، عفونت پیش از شروع یا هم‌زمان با درمان (با آنتی‌بیوتیک تجویز پزشک) کنترل می‌شود. سطح زخم نیز باید از هرگونه آلودگی خارجی و مایعات سطحی پاک شود و سپس پوست اطراف زخم خشک می‌شود تا چسب به‌خوبی بچسبد.

اعمال پانسمان فوم

پانسمان فوم سیاه، سفید یا پانسمان گاز به اندازه محیط زخم بریده می‌شود و روی آن قرار می‌گیرد. پانسمان‌های فومی متخلخل هستند و منافذ ریزی دارند تا ترشحات را به خود جذب کنند. بسته به هزینه، متد درمانی و امکانات موجود می‌توان از پانسمان‌های گفته شده استفاده کرد، اما معمولا از فوم سیاه استفاده می‌شود که از پلی‌اورتان ساخته شده، آبگریز است و منافذ باز و درشت‌تری دارد. (در ادامه تفاوت پانسمان‌ها را بررسی خواهیم کرد)

اتصال لوله به پانسمان

لوله یکبار مصرف به پانسمان متصل می‌شود. قسمت دیگر لوله نیز به دستگاه وکیوم و مخزن وصل خواهد شد. جهت فیکس کردن و ایجاد فضای بسته، روی لوله اتصال و پانسمان با یک فیلم یا چسب مخصوص بسته می‌شود.

ایجاد فشار منفی

اوپراتور یا درمانگر دستگاه را با درجه مناسب روشن می‌کند تا فشار منفی ایجاد شود. با توجه به وضعیت بیمار، تحمل وی، وسعت و عمق زخم، مرحله بهبودی، حساسیت پوست و دیگر شرایط که پزشک معالج تشخیص می‌دهد، فشار ممکن است در فواصل مختلف و به اندازه‌های مختلف اعمال شود. رایج‌ترین تنظیم، فشار منفی حدود ۱۲۵ میلی‌متر جیوه به‌صورت پیوسته است؛ در زخم‌های دردناک، پوست شکننده یا خون‌رسانی کمتر، فشار کمتری (مثلاً ۵۰ تا ۸۰ میلی‌متر جیوه) انتخاب می‌شود. برخی دستگاه‌ها حالت متناوب یا متغیر هم دارند که فشار را در فاصله‌های زمانی معین کم و زیاد می‌کند.

با طی شدن مراحل گفته شده، ترشحات مکش می‌شوند و به مخزن می‌ریزند. محیط زخم مرطوب و مناسب برای ترمیم و رشد سلول‌های جدید می‌شود و جریان خون نیز افزایش می‌یابد. بدین ترتیب وکیوم تراپی زخم انجام می‌شود.

تأثیرگذاری وکیوم تراپی زخم

درمان زخم با فشار منفی (NPWT)  از چندین جهت موجب بهبود زخم می‌شود، از جمله اصلی‌ترین آن‌ها تأثیرات زیر است:

خارج کردن مایعات و ترشحات اضافی از زخم

فشار منفی و مکشی که بر زخم اعمال می‌شود ترشحات، مایعات و مواد زائد زخم را بیرون کشیده و به مخزن هدایت می‌کند. بنابراین زخم تمیز تر شده، باکتری‌های عفونت زا و سلول‌های مرده تا حدی خارج می‌شوند و فضای مناسب برای رشد بافت گرانوله ایجاد می‌شود. بدیهی است که تا بودن ترشحات زخم ترمیم نشده و امکان عفونت آن هم بیشتر می‌شود.

کاهش تورم

خروج مواد اضافه به دنبال خود تورم (ادم) موجود را هم کاهش می‌دهد. تورم در زخم خود موجب حساس تر شدن زخم و درد بیمار می‌شود. بنابراین با چند جلسه دریافت وکیوم درمانی و کم شدن تورم، درد بیمار هم کمتر می‌شود. با کمتر شدن تورم، فشار و عوارضی که بر زخم وجود دارد هم کمتر می‌شود.

تحریک جریان خون

به نظر می‌رسد درمان با فشار منفی بر زخم با کم کردن ورم و کشش ملایم بافت، جریان خون در بستر و لبه‌های زخم را بهتر می‌کند؛ این اثر در کنار خارج کردن ترشحات و تغییر شکل سلول‌ها در سطح زخم، یکی از سازوکارهای اصلی آن است. در واقع یکی از دلایل کند بودن بهبودی زخم‌های مزمن مانند زخم دیابتی و زخم بستر، گردش خون ضعیف است. با بهبود گردش خون اکسیژن و مواد مغذی بیشتر به محل آسیب می‌رسند. سلول‌های ترمیم کننده بافت نیز بهتر عمل کرده و فرآیند ترمیم سریعتر می‌شود.

نزدیک کردن لبه‌های زخم به هم

با کاهش تورم ایجاد شده، خروج مواد اضافی و ایجاد حالت مکش در زخم، لبه‌های زخم به هم نزدیک می‌شوند. این عمل در کاهش اندازه زخم و بهبودی سریعتر آن بسیار مؤثر است.

کاهش بار میکروبی زخم

با خارج شدن مایعات و ترشحات آلوده، باکتری‌ها و میکروارگانیسم‌های مضر نیز خارج می‌شوند. با این حال، پژوهش‌ها نشان نداده‌اند که وکیوم تراپی به‌تنهایی بار میکروبی را کم کند یا عفونت را درمان کند. زخم عفونی پیش از شروع یا هم‌زمان با وکیوم، درمان عفونت لازم دارد.

تحریک بافت گرانوله به رشد

فشار منفی ایجاد شده باعث تحریک رشد بافت گرانوله و ایجاد بافت سالم و جدید در زخم می‌شود. این امر در ترمیم زخم ضروریست.

کاربرد‌های وکیوم تراپی زخم

ممکن است برای درمان زخم‌های ترومایی یا مزمن به وکیوم تراپی نیاز داشته باشید. زخم مزمن زخمی است که با گذشت زمان درمان نمی‌شود و می‌تواند در زخم‌های مرتبط با دیابت اتفاق بیافتد. اگر اخیرا پیوند پوستی داشتید نیز ممکن است به وکیوم تراپی نیاز داشته باشید. وکیوم تراپی می‌تواند به درمان زخم‌های بزرگ هم کمک کند چرا که درمان این نوع زخم‌ها مدت زمان زیادی به طول می‌انجامد.

به طور کلی از وکیوم تراپی برای درمان سریع تر زخم‌های مزمن بخصوص زخم‌هایی که دچار مشکل در بهبودی به دلیل اخلال در گردش خون هستند استفاده می‌شود. از جمله اصلی‌ترین موارد عبارتند از :

وکیوم تراپی زخم دیابتی

زخم‌های دیابتی از جمله زخم‌هایی هستند که به سختی التیام یافته، امکان عفونت آن‌ها زیاد بوده و ممکن است به روش‌های معمول درمان پاسخ ندهند. راهنمای بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF 2023) وکیوم تراپی را برای زخم‌های پس از جراحی پای دیابتی، مثلاً پس از دبریدمان جراحی یا قطع انگشت، به‌عنوان درمان کمکی قابل استفاده می‌داند. برای زخم‌های پای دیابتی که جراحی نشده‌اند، شواهد کافی برای توصیه‌ی آن وجود ندارد. درمان زخم پای دیابتی می‌تواند با ترکیب چند روش از جمله استفاده از وکیوم تراپی انجام شود. در این زخم‌ها، وکیوم تراپی کنار برداشتن فشار از روی زخم، کنترل عفونت و درمان عروق به کار می‌رود، نه به جای آن‌ها.

پیش از شروع، خون‌رسانی پا بررسی می‌شود. اگر خون به پا کم می‌رسد، اول باید رگ‌ها درمان شوند و وکیوم در این حالت مناسب نیست. زخم عفونی هم اول پاک‌سازی و با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود، چون وکیوم عفونت را درمان نمی‌کند. در زخم‌های بزرگ پس از جراحی پا، وکیوم کف زخم را با بافت تازه پر می‌کند و آن را برای بخیه یا پیوند پوست آماده می‌کند، ولی جای جراحی لازم، مثل برداشتن استخوان عفونی، را نمی‌گیرد.

در این مدت پانسمان معمولاً هر ۲ تا ۳ روز عوض می‌شود و کنترل قند خون، برداشتن فشار از روی پا و تغذیه‌ی درست ادامه پیدا می‌کند. اگر بیمار نتواند هر بار به کلینیک بیاید، وکیوم پای دیابتی را می‌شود در خانه هم ادامه داد.

درمان با فشار منفی زخم بستر

زخم‌های بستر یا زخم فشاری گروه دیگری از زخم‌ها هستند که برای درمان آن‌ها از وکیوم تراپی استفاده می‌شود. از وکیوم تراپی برای زخم بستر درجه‌ی سه یا چهار استفاده می‌شود (درجه‌بندی زخم بستر)، البته در صورتی که عفونت فعال وجود نداشته باشد. کاهش فشار بر روی زخم و بهبود گردش خون به ترمیم سریع تر این زخم‌ها و جلوگیری از پیشرفت آن‌ها کمک می‌کند.

درمان زخم سوختگی با وکیوم تراپی

وکیوم تراپی برای درمان زخم‌های سوختگی هم استفاده می‌شود. در سوختگی‌های عمیق زخم مزمن به وجود می‌آید، که در عین دردناک بودن، درمان هم با مشکل مواجه می‌کند. درمان با استفاده از فشار منفی با کاهش تورم، کاهش ترشحات، کاهش خطر عفونت و کمک به بافت سازی، به درمان زخم سوختگی کمک می‌کند.

وکیوم تراپی زخم جراحی

ممکن است زخم‌های ناشی از جراحی نیز در برخی افراد به سختی التیام پیدا کنند و تبدیل به زخم مزمن شوند. در زخم جراحی که باز شده یا حفره‌ی عمیقی دارد، وکیوم تراپی ترشح را بیرون می‌کشد و کمک می‌کند حفره از ته پر شود. روش مراقبت از زخم‌های عمیق و حفره‌دار را در درمان زخم عمیق آورده‌ایم.

زخم‌های وریدی و شریانی

از دیگر زخم‌های مزمن در افراد زخم‌های وریدی و شریانی هستند که خود به دلیل مشکلات گردش خون ایجاد شده اند. درمان اصلی زخم وریدی بانداژ فشاری است و وکیوم تراپی برای آن فقط در موارد خاص، مثلاً پیش یا پس از پیوند پوست، به کار می‌رود. در زخم شریانی، تا وقتی خون‌رسانی پا درمان نشده، وکیوم تراپی زخم را خوب نمی‌کند.

مزایای وکیوم تراپی زخم

اصلی‌ترین مزایای درمان با فشار منفی عبارتند از:

کاهش خطر عفونت

در زخم‌هایی که ترشحات زیاد بوده و خطر عفونت بالاست، کاهش بار باکتریایی می‌تواند از عفونی شدن زخم جلوگیری کند. وکیوم تراپی با خارج کردن ترشحات در این زمینه مؤثر بوده و می‌تواند از عفونت و وخیم تر شدن زخم جلوگیری کند.

کاهش درد

روش درمانی وکیوم تراپی ممکن است خود با کمی درد همراه باشد، اما به تدریج با کم کردن تورم درد و ناراحتی بیمار را کم می‌کند.

کاهش دفعات تعویض پانسمان

تعویض پانسمان زخم برای کنترل رطوبت و تمیزی زخم ضروریست، با این حال نیاز به تعویض زیاد به دلیل آلوده شدن پانسمان، هم برای بیمار ناراحت کننده است و هم هزینه بیشتر را شامل می‌شود. با وکیوم تراپی زخم به دلیل جذب مؤثر تر ترشحات و کاهش میزان آن، نیاز کمتری به تعویض پانسمان است.

افزایش حجم و سرعت تشکیل بافت گرانولاسیون

بافت صورتی رنگ و جدیدی که بر روی زخم ایجاد می‌شود بافت گرانوله است که برای روند ترمیم ضروریست. با تمیز تر شدن زخم، کاهش ترشحات و خون رسانی بهتر در ناحیه زخم، بافت گرانولاسیون هم سریعتر و در حجم بیشتر رشد می‌کند که بهبودی سریع تر را به دنبال خواهد داشت.

امکان انجام وکیوم تراپی در منزل

از دیگر مزایای وکیوم تراپی این است که امکان انجام آن در منزل بیمار وجود دارد. بنابراین برای بیمارانی که توانایی خروج از منزل و مراجعه به کلینیک‌ها را ندارند، می‌توان از خدمات وکیوم تراپی زخم در منزل استفاده کرد. از جمله بیماران مبتلا به زخم بستر که ممکن است شرایط حرکت نداشته باشند.

کاهش هزینه‌های درمان، غیرتهاجمی بودن و بهبود کیفیت زندگی بیمار از دیگر مزایای وکیوم تراپی زخم هستند.

معایب و موارد منع استفاده از وکیوم تراپی

با وجود تمام مزایای وکیوم تراپی، این روش نیز مانند هر روش درمانی دیگری ممکن محدودیت‌ها و ایراداتی داشته باشد. از جمله :

هزینه بالا

تجهیزات و دستگاه وکیوم تراپی نسبت به پانسمان‌های معمولی هزینه بیشتری دارند. همچنین به دلیل نیاز به انجام چند جلسه درمان، ممکن است هزینه‌های بیشتری به بیمار تحمیل شود. البته برای کاهش هزینه‌ها می‌توان به مراکز و کلینیک‌هایی مراجعه کرد که خدمات به صرفه تری را ارائه می‌دهند. بعضی از مراکز و ارائه دهنده‌های خدمات مربوطه، با خرید تجهیزات وکیوم تراپی دستگاه را به صورت اجاره رایگان دستگاه وکیوم تراپی در اختیار بیمار قرار می‌دهند که صرفه بسیار بیشتری داشته و از هزینه‌ها می‌کاهد.

نیاز به صبر و مراقبت

انجام وکیوم تراپی نیاز به صبر و پیگیری دارد. نمی‌توان با یک انجام تنها یک جلسه به نتیجه مطلوبی رسید، بنابراین بیمار باید همکاری لازم را داشته باشد. هم چنین لازم است تا مراقبت‌هایی پس از وکیوم انجام شود، از جمله اعمال و تعویض پانسمان مخصوص.

عوارض جانبی وکیوم تراپی

ممکن است در برخی موارد وکیوم تراپی عوارضی همراه داشته باشد. از جمله خونریزی، عفونت، درد و آسیب به بافت. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) گزارش‌هایی از خونریزی شدید و عفونت، به‌ویژه در درمان در منزل، منتشر کرده است. برای همین انتخاب درست بیمار، آموزش بیمار و خانواده و پیگیری منظم مهم است. خونریزی ناگهانی یا پر شدن مخزن از خون روشن اورژانس است: دستگاه را خاموش کنید، روی پانسمان فشار دهید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.

محدودیت‌ها و موارد منع استفاده از وکیوم تراپی

وکیوم تراپی برای درمان بسیاری از زخم‌های مزمن استفاده می‌شود، با این حال محدودیت‌هایی هم دارد و در مواردی نباید استفاده شود. از جمله :

• زخم‌های سرطانی : وکیوم تراپی برای درمان این زخم‌ها مناسب نیست.
• عفونت درمان‌نشده‌ی استخوان (استئومیلیت) و عفونت کنترل‌نشده‌ی زخم: ابتدا باید با دبریدمان و آنتی‌بیوتیک کنترل شود؛ پس از آن، وکیوم تراپی با پایش دقیق‌تر ممکن است.
• رگ، عصب، اندام یا محل پیوند عروق که در کف زخم بیرون است: وکیوم مستقیم روی آن‌ها خطر خونریزی شدید دارد.
• بافت مرده‌ی خشک و سیاه (اسکار) که برداشته نشده، و فیستول بررسی‌نشده.
• پوست حساس یا شکننده : ممکن است چسب پانسمان پوست اطراف زخم را تحریک کند یا آسیب بزند؛ از محافظ پوست استفاده می‌شود.
• اختلالات انعقادی و داروهای ضدانعقاد : خطر خونریزی را بالا می‌برند؛ وکیوم تراپی ممنوع نیست، اما باید با احتیاط و پایش بیشتر انجام شود.
• کاهش شدید خون‌رسانی پا : زخمی که به‌خاطر گرفتگی شدید رگ‌ها خون کافی ندارد، با وکیوم هم خوب نمی‌شود؛ ابتدا باید وضعیت عروق بررسی و در صورت امکان درمان شود.

نکته مهم : پیش از اقدام به درمان زخم با فشار منفی حتما با پزشک خود در این باره مشورت کنید تا از مناسب بودن این روش برای خود اطمینان حاصل نمایید.

انواع پانسمان‌های مورد استفاده در وکیوم تراپی

پیش تر به انواع پانسمان‌هایی که در وکیوم درمانی استفاده می‌شوند اشاره کردیم. حال هر کدام را بیشتر بررسی کرده و باهم مقایسه می‌کنیم:

پانسمان فوم سیاه

این پانسمان که از فوم پلی اورتان تشکیل شده بیشترین استفاده را در وکیوم درمانی دارد. ساختار پانسمان فوم سیاه متخلخل است تا ترشحات را بهتر به خود جذب کند. دیگر ویژگی فوم سیاه آب گریز بودن آن است؛ به این معنی که پانسمان آب را از خود عبور نمی‌دهد و تنها ترشحات به سمت لوله تخلیه می‌روند.

انعطاف پذیری فوم سیاه مناسب است و به راحتی می‌توان آن را در زخم‌ها با شکل‌های مختلف قرار داد. با این حال پانسمان مقاومت خوبی هم در برابر ساییدگی و پارگی دارد.

فوم سیاه به دلیل جذب بالا برای زخم‌ها با ترشحات زیاد مناسب است. هم چنین می‌تواند برای زخم‌های عفونی، زخم‌های حفره ای و زخم‌هایی با بافت مرده هم از فوم سیاه بهره برد.

پانسمان فوم سفید

یکی دیگر از انواع پانسمان پرکاربرد، فوم سفید است که کاربرد‌ها و مزایای خاص خود را دارد.

برخلاف پانسمان فوم سیاه که آب گریز است، این پانسمان آب دوست است و رطوبت را به خود جذب می‌کند. ساختار فوم سفید نیز متراکم تر از فوم سیاه است، بنابراین برای برخی زخم‌ها می‌تواند گزینه مناسب تری باشد.

همچنین فوم سفید نسبت به فوم سیاه خاصیت کشسانی بیشتری دارد.

فوم سفید (از جنس پلی‌وینیل الکل) مرطوب و متراکم‌تر است و رشد بافت تازه را کمتر تحریک می‌کند؛ برای همین روی تاندون، استخوان یا رگِ بیرون‌زده، در تونل‌ها و حفره‌های باریک، و در زخم‌هایی که تعویض فوم سیاه دردناک است یا بافت گرانوله بیش از حد رشد می‌کند به کار می‌رود.

جدول تفاوت‌های فوم سیاه و سفید

پانسمان گاز

یکی دیگر از انواع پانسمان‌ها که در وکیوم تراپی استفاده می‌شود، پانسمان گاز است. اگرچه میزان استفاده از آن به اندازه پانسمان فوم سیاه و سفید نیست، اما در شرایط خاص و برای بعضی از زخم‌ها مفید است.

گاز توانایی جذب بالایی دارد، بنابراین برای زخم‌ها با ترشحات بالا مناسب است.

تنوع پانسمان‌های گاز در بافت هم بالاست که هر کدام خواص خود را دارند. مانند پانسمان گاز یونی شده که خاصیت ضد باکتریایی دارد.

هزینه استفاده از پانسمان گاز هم نسبت به پانسمان‌های فومی ارزان تر است و می‌تواند برای بیمار به صرفه تر باشد.

البته ایراد پانسمان‌های گازی، داشتن بافت است که باید دقت شود در زخم به جا نماند. احتمال چسبیدن به زخم هم وجود دارد که ممکن است بافت گرانوله را از بین برده و باعث آسیب شود.

از پانسمان گاز می‌تواند در وکیوم تراپی زخم‌ها با ترشحات بسیار زیاد، زخم‌های با بافت نکروتیک و زخم‌های حفره ای عمیق استفاده کرد.

مقایسه پانسمان گاز با پانسمان‌های فومی

تنظیمات وکیوم تراپی

قرارگیری دستگاه وکیوم تراپی در وضعیت درست تنظیمات، اعمال صحیح پانسمان‌ها و تجهیزات نقش بسیار مهمی در موفقیت درمان دارند. با تنظیمات نادرست یا اشتباهات درمانگر، درمان می‌تواند به تأخیر افتاده و حتی عوارضی مانند آسیب به بافت‌های سالم را در بر داشته باشد. بنابراین، درک دقیق سیستم وکیوم تراپی و شرایط زخم و انجام صحیح آن برای هر بیمار از اهمیت بالایی برخوردار است. پارامتر‌های اصلی در تنظیمات دستگاه و اعمال وکیوم تراپی عبارتند از:

1. فشار منفی : اصلی‌ترین تنظیم برای دستگاه میزان فشار منفی ایجاد شده است. اندازه زخم و عمق آن، مرحله بهبودی، تحمل بیمار و سایر عوامل بالینی در تعیین میزان فشار منفی مؤثرند. بنابراین برای هر بیمار باید فشار مناسب را اعمال کرد.
2. مدت زمان و تعداد جلسات : مدت زمان هر جلسه و تعداد جلسات هم مهم هستند. درمانگر باید بسته به نوع زخم و بهبودی آن، پروتکل‌های درمانی را تعیین کند. کافی بودن یا زیاده روی در درمان به این عامل بستگی دارد که بسیار مهم است.
3. نوع پالس و زمان قطع و وصل آن : بعضی دستگاه‌ها قابلیت تنظیم پالس دارند تا اثردهی متفاوتی هم روی زخم داشته باشند. زمان قطع و وصل کردن پالس‌ها بسیار مهم است. تنظیمات مناسب برای قطع و وصل و میزان پالس، می‌تواند در کاهش درد و بهبود گردش خون مؤثر باشد.
4. استفاده از پانسمان مناسب : نوع پانسمان مورد استفاده هم در روند درمان بسیار مهم است. پانسمان باید بتواند فشار وارده را تحمل کند و ترشحات زخم هم به خوبی جذب کند.
5. نظارت بر زخم : روند درمانی باید همواره مورد بررسی پزشک قرار بگیرد تا میزان پیشرفت مشاهده شود. همچنین درمانگر باید در مدت زمان درمان هم مراقب شرایط زخم باشد و به آن نظارت کافی داشته باشد تا در صورت نیاز تنظیمات دستگاه تغییر کنند.
6. اتصال صحیح : درمانگر باید تجهیزات را به خوبی به هم متصل کرده و از صحیح بودن روند اتصال هم اطمینان حاصل کند.
7. آموزش به بیمار : بیمار باید آموزش‌های لازم در مورد دستگاه، مراقبت‌های زخم و دیگر نکات را بداند تا بتواند به خوبی همکاری کند.

درمان با فشار منفی چقدر طول می‌کشد؟

مدت زمان وکیوم تراپی و تعداد جلسات مورد نیاز به نوع و شدت زخم بستگی دارد. در برخی زخم‌ها ممکن است چند روز و برخی دیگر چند هفته تا چند ماه نیاز به ادامه درمان باشد. هم چنین زمان تعویض پانسمان هم به پارامتر‌های گفته شده بستگی داشته و معمولا بین هر 24 ساعت تا 72 ساعت یکبار متغیر است.

مقایسه وکیوم تراپی با سایر روش‌های درمان زخم

وکیوم تراپی یکی از چندین روش نوین موجود است که می‌تواند برای درمان زخم‌ها استفاده شود. قطعا هر روش مزیت‌ها و ایرادات خود را دارد. افراد با توجه به تمایل و هزینه و امکانات خود و البته تحت نظر پزشک درمان را انتخاب می‌کنند.

توجه کنید که در بیشتر موارد یک روش درمانی به تنهایی کافی نبوده و لازم است درمان‌ها با یکدیگر ترکیب شوند. وکیوم تراپی نیز در بسیاری از مواقع یک روش مکمل در کنار درمان‌های دارویی و پانسمانی است.

در ادامه درمان با فشار منفی را با برخی روش‌های دیگر مقایسه می‌کنیم.

وکیوم تراپی در مقابل پانسمان‌های سنتی

منظور از پانسمان‌های سنتی، پانسمان‌های گاز یا پارچه ای هستند که برای جذب ترشحات زخم استفاده می‌شوند. این پانسمان‌ها ارزان و در دسترس هستند، اما در مورد زخم‌هایی که شرایط پیچیده و مزمن دارند پاسخگو نیستند. همچنین خطر عفونت در استفاده از پانسمان‌ها بیشتر بوده و بهبودی کند پیش می‌رود.

وکیوم تراپی ترشح زیاد را بهتر کنترل می‌کند، تعداد تعویض پانسمان را کم می‌کند و در زخم‌های عمیق به پر شدن زخم کمک می‌کند. البته قطعا هزینه بالاتری نسبت به پانسمان‌های سنتی دارد و نیاز به تجهیزات تخصصی دارد.

با این حال می‌توان نتیجه گرفت که وکیوم تراپی زخم نسبت به پانسمان‌های سنتی برای زخم‌های پیچیده و مزمن بهتر بوده و مزایای بیشتری دارد.

وکیوم تراپی در مقابل آنتی بیوتیک‌ها

همه می‌دانیم که برای درمان عفونت‌های باکتریایی از آنتی بیوتیک‌ها استفاده می‌شود. آنتی بیوتیک‌ها در درمان عفونت مؤثر هستند، اما عوارض جانبی نیز داشته و موجب مقاومت آنتی بیوتیکی می‌شوند.

وکیوم تراپی با خارج کردن ترشحات و نگه داشتن زخم در محیطی بسته و مرطوب، ممکن است به کنترل بار میکروبی کمک کند، اما خودش عفونت را درمان نمی‌کند. با این حال معمولا به تنهایی برای درمان زخم‌ها با عفونت‌های شدید کافی نیست. بنابراین نتیجه گیری می‌شود که این دو روش مکمل یکدیگر هستند و می‌توانند به صورت ترکیبی استفاده شوند.

وکیوم تراپی در مقابل پیوند پوست

در مواردی که اندازه زخم بزرگ و عمیق است، یکی از روش‌های درمان پیوند پوست است. پیوند موجب بهبودی سریع زخم می‌شود، با این حال ایراد آن این است که نیاز به جراحی داشته و خطر عفونت هم بالاست. همچنین ممکن است دردآور بوده و هزینه زیادی هم داشته باشد.

وکیوم تراپی نیز می‌تواند به بسته شدن زخم و کوچک تر شدن آن کمک کند، اما برای زخم‌های بسیار بزرگ به تنهایی کافی نیست. بنابراین وکیوم تراپی و پیوند پوست هم می‌توانند به عنوان روشی ترکیبی برای زخم‌های پیچیده استفاده شوند: پیش از پیوند برای آماده کردن کف زخم، و پس از آن برای چسبیدن بهتر پوست پیوندی. بیشتر بخوانید: پیوند پوست برای زخم.

مقایسه وکیوم تراپی و پی آر پی

پی آر پی PRP نیز یک روش درمانی است که برای زخم‌های مزمن به کار می‌رود. این روش شامل تزریق پلاسمای غنی از پلاکت‌ها به محل زخم است که قرار است رشد سلول‌ها را تحریک کند. شواهد آن در زخم‌های مزمن ضعیف است. در درمان سوختگی ها، آسیب‌های تاندونی، زخم‌های جراحی و زخم‌های مزمن از پی آر پی استفاده می‌شود. با این حال محدودیت‌هایی هم وجود دارد، مثلا هزینه بالا و نیاز به تجهیزات و امکانات تخصصی و خونگیری از بیمار.

جایگاه وکیوم تراپی در راهنماهای بالینی روشن‌تر است. PRP جزو درمان استاندارد زخم نیست. بیشتر بخوانید: درمان زخم با PRP.

مقایسه وکیوم تراپی و اوزون تراپی

اوزون تراپی و وکیوم تراپی هر دو در بعضی مراکز برای زخم‌های مزمن به کار می‌روند، ولی پشتوانه‌ی علمی یکسانی ندارند. اوزون‌تراپی برای ضدعفونی و «اکسیژن‌رسانی» بیشتر پیشنهاد می‌شود، اما راهنمای IWGDF 2023 استفاده از اوزون و گازهای دیگر را برای زخم پای دیابتی توصیه نمی‌کند. کاربردهای هردو روش نیز تقریبا مشابه است؛ هردو برای زخم‌های مزمن، سوختگی ها، زخم دیابتی و دیگر زخم‌هایی که نیاز به تحریک برای درمان دارند استفاده می‌شوند.

نتیجه گیری : پشتوانه‌ی علمی این دو یکسان نیست: وکیوم تراپی در مطالعات و راهنماهای بالینی (از جمله برای زخم‌های پس از دبریدمان در پای دیابتی) جایگاه روشن‌تری دارد، اما شواهد اوزون‌تراپی هنوز محدود است. بسته به نظر پزشک و شرایط و امکاناتی که بیمار در اختیار دارد می‌توان از هر کدام از روش ها، یا حتی به صورت ترکیبی استفاده کرد.

انواع مختلف دستگاه‌های وکیوم تراپی

دستگاه‌ها با قدرت، عملکرد، اندازه و قابلیت‌های مختلفی برای وکیوم تراپی وجود دارند. بسته به این که زخم بیمار در چه حدی بوده و لازم است از چه امکاناتی بهره ببرد، نوع دستگاه انتخاب می‌شود. نوع دستگاه را درمانگر بر اساس اندازه‌ی زخم، مقدار ترشح و محل درمان (کلینیک، بیمارستان یا منزل) انتخاب می‌کند.

دستگاه‌ها از نظر موارد زیر ممکن است تفاوت‌هایی داشته باشند:

• میزان فشار منفی و قدرت
• نوع پالس قابل ارائه
• اندازه و شکل پمپ
• امکان جابجایی
• قابلیت‌های اضافه مانند گرمایش، تزریق دارو و رطوبت رسانی

انواع رایج تر دستگاه‌های وکیوم تراپی عبارتند از :

دستگاه وکیوم تراپی پرتابل :

این دستگاه‌ها اندازه کوچکی دارند و می‌توانند حمل شوند. بنابراین در شرایطی که لازم است در محیطی خاص یا کوچک استفاده شده و  یا نیاز به جابجایی باشد مناسب است. البته قدرت کمتری نسبت به دستگاه‌های بزرگ تر دارند و تنظیمات و امکانات آن‌ها نیز محدود تر است.

دستگاه وکیوم تراپی ثابت :

این دستگاه‌ها اندازه بزرگ تر، قدرت بیشتر، امکانات و تنظیمات متنوع تر دارند و برای بیمارستان‌ها و مراکز درمانی بزرگ مناسبند. قابلیت حمل آن‌ها کمتر است و ممکن است هزینه‌های استفاده هم با توجه به امکانات بیشتر، بالاتر باشد.

وکیوم تراپی زخم در منزل

دستگاه‌های قابل حمل وکیوم با باتری کار می‌کنند و بیمار می‌تواند درمان را در خانه ادامه دهد. پانسمان را درمانگر، در کلینیک یا با ویزیت در منزل، معمولاً هر ۴۸ تا ۷۲ ساعت عوض می‌کند و بیمار یا خانواده فقط دستگاه را زیر نظر دارند. این کار برای بیمار کم‌تحرک یا بستری در خانه، هزینه‌ی بستری و رفت‌وآمد را کم می‌کند.

در خانه باید بدانید آلارم دستگاه چه می‌گوید، اگر پانسمان هوا کشید یا مخزن پر شد چه کنید، و کی دستگاه را خاموش کنید و تماس بگیرید (مثلاً با خون تازه در لوله). همه‌ی این‌ها را در وکیوم تراپی در منزل؛ آلارم دستگاه و نکات ایمنی نوشته‌ایم. شرایط گرفتن دستگاه در اجاره دستگاه وکیوم تراپی زخم آمده است.

آمادگیِ استفاده از وکیوم تراپی جهت درمان زخم

شما احتمالا نیاز به انجام کار زیادی برای وکیوم تراپی ندارید. در برخی موارد ممکن است قبل از شروع این درمان، نیاز باشد تا مدتی را صبر کنید. به عنوان مثال ممکن است متخصص زخم  ابتدا عفونت زخم را درمان نماید. همچنین ممکن است بافت مرده یا آسیب دیده از زخم شما خارج شود (دبریدمان).

شما یا مراقبتان ممکن است نیاز به آموزش در مورد نحوه استفاده از دستگاه وکیوم داشته باشید. این کار در صورتی انجام می‌شود که بتوانید درمان خود را در منزل انجام دهید. در موارد دیگر ممکن است لازم باشد که درمان خود را در یک مرکز درمان زخم انجام دهید. نحوه استفاده از دستگاه وکیوم تراپی زخم نیز به شما آموزش داده میشود.

اگر نیاز به انجام کارهای بیشتری برای آماده شدن جهت شروع درمان وکیوم تراپی داشته باشید، متخصص زخم دستورالعمل‌های لازم را در اختیارتان قرار خواهد داد.

هزینه وکیوم تراپی زخم چقدر است؟

در مورد هزینه وکیوم تراپی زخم نمی‌توان به صورت ثابت و دقیق قیمتی را مشخص کرد، چرا که هزینه‌ها به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله :

• شدت و نوع زخم
• مدت زمان درمان
• نوع پانسمان مورد استفاده
• نوع دستگاه و امکانات آن
• هزینه ویزیت پزشک و پرستار
• محل درمان

بنابراین برای تعیین قیمت وکیوم تراپی و آگاهی از هزینه دقیق، بهترین راه معاینه و مشاوره توسط تیم درمانی است.

برای اطلاع از هزینه وکیوم تراپی و جلسات مورد نیاز، می‌توانید با مشاوران کلینیک به صورت رایگان در ارتباط باشید. اطلاعات اجاره، خرید و قیمت دستگاه را در دستگاه وکیوم تراپی زخم و روش تعویض پانسمان را در تعویض پانسمان وکیوم تراپی آورده‌ایم؛ کاربرد آن در زخم پای دیابتی را هم بالاتر در بخش وکیوم تراپی زخم دیابتی گفته‌ایم.

منابع

• NICE. Diabetic foot problems: prevention and management (NG19), recommendation 1.5.9. nice.org.uk/guidance/ng19
• U.S. FDA. Negative pressure wound therapy devices: safety communication (contraindications and complications).
• Liu Z, et al. Negative pressure wound therapy for treating foot wounds in people with diabetes mellitus. Cochrane Database Syst Rev. 2018;(10):CD010318.