درمان زخم بستر

درمان زخم بستر با برداشتن فشار از روی زخم شروع می‌شود؛ بیمار باید مرتب جابه‌جا شود و روی تشک و بالش کاهنده‌ی فشار قرار بگیرد. بعد از آن، زخم تمیز و در صورت نیاز دبریدمان می‌شود، پانسمانی مناسب عمق و ترشح آن انتخاب می‌شود، رطوبت پوست (به‌خصوص در بی‌اختیاری) کنترل می‌شود و تغذیه، به‌ویژه پروتئین، تقویت می‌شود. زخم بستر درجه‌ی ۱ و ۲ با مراقبت درست اغلب ظرف چند هفته بهتر می‌شود، اما زخم‌های درجه‌ی ۳ و ۴ درمانی طولانی و گاهی جراحی لازم دارند. تب، بوی بد، ترشح چرکی یا سیاه شدن بافت یعنی زخم باید همان روز دیده شود.

زخم بستر : انواع، دلایل، پیشگیری و درمان

زخم فشاری یا زخم بستر یکی از شایع‌ترین زخم‌هایی است که در افرادی که برای مدتی در یک محل بی حرکت می‌مانند رخ می‌دهد. مانند افرادی که دچار فلج و سکته مغزی شده اند و یا در پی بیماری‌های دیگر و یا تصادف مدت زمان زیادی را در بستر بی حرکت مانده اند. هم چنین افرادی که به دلیل ناتوانی‌های حرکتی روی صندلی چرخدار به سر می‌برند هم ممکن است دچار زخم فشاری شوند.

همانطور که در مورد اغلب زخم‌های مزمن صدق می‌کند، درمان زخم بستر هم اکثرا چالش برانگیز و سخت است. بهبود زخم‌ها می‌تواند مدت زمان زیادی طول بکشد ، مشکلاتی را برای بیماران و نزدیکانشان به وجود آورد و هزینه‌های قابل توجهی را متحمل شود. به همین دلیل ، جلوگیری از زخم بستر از اهمیت بالایی برخوردار است.

در این مقاله هر آنچه لازم است در مورد زخم فشاری و درمان آن را بدانید بررسی می‌کنیم.

زخم بستر چیست؟

زخم بستر یا زخم فشاری در پی فشار طولانی مدت به پوست ایجاد می‌شود. این فشار از یک طرف از سمت بستر و از طرف دیگر از سمت برجستگی استخوان زیرین پوست وارد می‌شود. زخم بستر اغلب در مناطقی از بدن که پوست قسمت‌های استخوانی را پوشش داده ایجاد می‌شود، مانند پاشنه پا، مچ پا، مفصل ران و باسن.

انواع زخم فشاری (درجات زخم بستر)

زخم‌های فشاری در مدت زمان کم می‌توانند به سرعت پیشرفت کنند. اگر زخم بستر در مراحل اولیه توسط متخصص زخم تشخیص داده شود به راحتی قابل درمان است، اما برخی از زخم‌ها به دلیل تاخیر در مراجعه به متخصص زخم بستر، تا مرحله ۴ پیشرفت کرده و ممکن است هرگز به طور کامل التیام نیافته و یا مدت زمان زیادی برای درمان نیاز داشته باشد.

بسته به عمق و گسترش زخم ها، زخم بستر به چهار درجه تقسیم می‌شود:

• زخم بستر درجه 1 : قرمزی روی پوست که با فشار دادن محو نمی‌شود
• زخم بستر درجه 2 : از دست رفتن بخشی از ضخامت پوست، تاول، ساییدگی یا زخم باز
• زخم بستر درجه 3 : از دست رفتن کامل ضخامت پوست و رسیدن زخم به بافت چربی
• زخم بستر درجه 4 : آسیب گسترده به عضلات، استخوان یا تاندون با احتمال عفونت
• غیرقابل درجه‌بندی: کف زخم با بافت مرده‌ی زرد یا سیاه پوشیده شده و عمق آن تا پاک شدن بستر معلوم نیست
• آسیب بافت عمقی: پوست سالم یا تاول خونی، اما با رنگ ارغوانی یا قهوه‌ای تیره که با فشار سفید نمی‌شود؛ نشانه‌ی آسیب در عمق که ممکن است به‌سرعت باز شود

اهمیت درجه بندی زخم بستر

شناسایی درجه زخم بستر در جلوگیری از پیشرفت زخم و روند درمان آن اهمیت زیادی دارد. در درجات اولیه می‌توان با درمان‌های ساده چون جابجایی، مراقبت از پوست، کمک به سیستم ایمنی بدن و تمیز کردن زخم‌ها آن‌ها را درمان کرد. اما در درجات بالاتر یعنی زخم درجه 3 و 4 حتما لازم است تا از درمان‌های تخصصی استفاده شود. زخم بستر زخمی نیست که به خودی خود بهبود یابد و در هر مرحله ای حتما باید مورد مراقبت قرار گیرد.

پیشگیری از زخم بستر

جلوگیری از زخم بستر بسیار آسان تر از درمان آن است. از این رو توصیه می‌شود با رعایت این نکات سعی کنید از بروز زخم بستر در خود یا عزیزانتان جلوگیری کنید.

مواردی که باید برای جلوگیری از زخم بستر انجام شود:

مراقبت از پوست (کنترل رطوبت ، مراقبت مناسب در موارد بی اختیاری ادرار)

فردی که در بستر به سر می‌برد به دلیل عدم تحرک و معمولا بیماری و ناتوانی ای که به همراه دارد، پوست شکننده و حساسی خواهد داشت. در بسیاری از این افراد ممکن است بی اختیاری در ادرار و مدفوع هم وجود داشته باشد که بهداشت محیط را مختل می‌کند. بنابراین بسیار ضروریست تا پوست بیمار تمیز بماند. هم رطوبت زیاد و هم خشکی پوست هردو خطرساز هستند. رطوبت زیاد می‌تواند محیط را برای رشد باکتری‌ها و آلودگی‌ها فراهم کند و پوست را حساس تر کند. از سوی دیگر خشکی پوست موجب ترک و شکستن آن می‌شود که زخم را به وجود می‌آورد.

مراقبان بیمار باید پوست وی را همواره تمیز، عاری از رطوبت اضافه یا خشکی نگه دارند تا زخم به وجود نیاید.

جلوگیری از اصطکاک

اصطکاک یکی از عوامل اصلی به وجود آمدن زخم بستر است. برخورد و ساییده شدن استخوان‌ها با سطح پوست از داخل و هم چنین برخورد و کشیده شدن پوست با سطح خارجی مثل رختخواب و لباس‌ها موجب اصطکاک می‌شود که به دنبال خود آسیب به لایه‌های پوست، تشدید فشار و کاهش جریان خون را به دنبال دارد. برای جلوگیری از اصطکاک از وسایل مراقبتی و حرکتی مناسب چون تشک‌ها و بالش‌های مخصوص استفاده کنید. هم چنین پوست باید خشک و تمیز نگه داشته شده و بیمار به طور مرتب جابجا شود.

کاهش فشار

عامل اصلی دیگر که موجب زخم بستر می‌شود فشار است. در واقع نام دیگر زخم بستر که زخم فشاریست اشاره مستقیم به این عامل دارد. کاهش فشار از مناطق حساس که مناطق فشاری نامیده می‌شوند برای جلوگیری از زخم بستر ضروریست.

تغذیه مناسب

فرد مبتلا به زخم بستر معمولا از بیماری‌های زمینه ای دیگر هم رنج می‌برد که ممکن است رژیم غذایی وی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. تغذیه نامناسب می‌تواند سیستم ایمنی بدن را تضعیف کرده و بیمار را بیشتر در معرض خطر زخم‌های مزمن و عفونی قرار دهد. بنابراین لازم است تا رژیم غذایی بیمار غنی از ویتامین ها، مواد معدنی و پروتئین‌ها باشد تا بدن قادر به ترمیم زخم باشد.

کنترل درد

درد ناشی از زخم‌ها هم از نظر فیزیکی و جسمانی و هم از نظر روحی بیمار را خسته و ناراحت می‌کند. کنترل درد در شخصی که در بستر به سر می‌برد ضروریست. البته این کار باید حتما تحت نظر پزشک و با داروهای تجویزی وی انجام شود چرا که بسته به مشکل بیمار باید مسکن‌های مناسب مصرف شود.

ارزیابی دقیق خطر

شرایطی که احتمال خطر زخم بستر را برای بیمار بیشتر می‌کند بررسی کنید. مثلا در صورتی که بیمار دارای اضافه وزن زیاد یا لاغری بیش از حد است، به بیماری‌هایی چون دیابت مبتلاست و یا بیماری‌های تضعیف کننده سیستم ایمنی دارد، خطر زخم بستر بیشتر بوده و مراقبت بیشتری هم لازم است.

اجرای طرح درمانی پیشگیرانه مؤثر

در صورتی که فرد به دلیل بیماری‌ها و مشکلات مجبور به بودن در بستر باشد، باید با در نظر گیری احتمال زخم بستر یک طرح درمانی پیشگیرانه اندیشیده شود. پزشک، تیم درمان زخم و مشاوران و کارشناسان زخم می‌توانند در این مورد مشاوره‌های لازم را ارائه دهند.

آموزش به بیماران و بستگان آنها

هم بیمار و هم همراهان وی باید آموزش‌های لازم جهت پیشگیری از زخم بستر را فرا گیرند. این کار بسیار آسان تر از درمان زخم بستر خواهد بود.

اتخاذ رویکرد چند رشته ای برای درمان

درمان زخم بستر اغلب موارد نیاز به چند روش ترکیبی دارد. اگر یک شیوه درمان پاسخگو نیست، به دنبال درمان‌های ترکیبی و موازی باشید تا زخم پیشرفت نکند.

پیگیری درمان زخم بستر

با مشاهده اولین نشانه‌های زخم بستر به فکر درمان آن باشید. بهتر است درمان از درجه اول زخم شروع شود، با این حال حتی اگر زخم به وخامت رسید از درمان دست نکشید. زخم بستر به طور خود به خودی درمان نمی‌شود، حتما درمان آن را به صورت تخصصی پیگیری کنید.

چه افرادی در معرض ابتلا به زخم بستر هستند؟

افرادی که دارای وضعیت خاص پزشکی هستند و توانایی تغییر موقعیت بدنی خود را ندارند و یا کسانی که بیشتر وقت خود را در طول روز بر روی یک تخت یا صندلی صرف می‌کنند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به زخم فشاری هستند.

از جمله :

• افرادی که به دلیل ناتوانی حرکتی مثل فلج موقت یا دائم، مدت زیاد در بستر یا صندلی چرخ دار به سر می‌برند.
• اشخاصی که به دلیل آسیب‌های مغزی در کما به سر می‌برند.
• فردی که به دلیل ضعف زیاد بدن قادر به حرکت نیست، مانند بیماران سرطانی در مراحل پیشرفته بیماری.
• در صورتی که بیماری‌های زمینه ای چون دیابت، مشکلات گردش خون و مشکلات مفصلی و استخوانی وجود داشته باشد احتمال زخم بستر بیشتر است.
• کهولت سن به دلیل تضعیف سیستم ایمنی بدن خطر درگیری زخم و عفونی شدن آن را بیشتر می‌کند.
• افرادی که وزن زیادی دارند به دلیل اعمال وزن بیشتر بر اندام بیشتر مستعد زخم بستر هستند.
• هم چنین افرادی که با وزن کم و لاغری زیاد نیز به دلیل اصطکاک بیشتر بین استخوان و پوست و نبودن لایه محافظ هم بیشتر در معرض زخم بستر قرار دارند.

علائم زخم بستر

علائم و نشانه‌های زیر می‌تواند هشداری برای ایجاد زخم بستر باشد:

تغییرات غیر معمول در رنگ پوست و بافت

اولین نشانه‌های وجود فشار و اصطکاک تغییر در رنگ پوست است. لازم است تا بدن بیمار به خصوص در نقاط فشاری مرتب بررسی شود تا در صورت دیده شدن تغییرات، برای درمان اقدام شود.

تورم

یک نشانه دیگر وجود تورم در بدن است که حتی ممکن است بدون درد باشد. ورم واکنش به التهاب است که به دنبال خود آسیب به پوست و به وجود آمدن زخم را به دنبال خواهد داشت.

خنک تر یا گرم تر بودن منطقه ای از پوست نسبت به سایر مناطق

تغییر دما در ناحیه ای از بدن نشانه ای از وجود اختلال در گردش خون است. خنک تر بودن به دلیل کاهش جریان خون بوده و گرما می‌تواند واکنشی به التهاب و تلاش سیستم ایمنی بدن برای پاسخ به آن باشد. هردو مورد باید مورد توجه قرار گیرند.

حساس شدن و نازک شدن پوست در منطقه ای خاص از بدن

زخم بستر به صورت تدریجی به وجود می‌آید، با این حال خیلی سریع پیشرفت می‌کند. با اصطکاک و فشار بیشتر پوست حساس و نازک شده و با ساییدگی یا شکستگی به زخم تبدیل می‌شود.

• زخم بستر نسبت به عمق، شدت و دیگر ویژگی‌ها به مراحل مختلف از نظر شدت زخم تقسیم می‌شود. شدت و درجه آسیب پوست می‌تواند از پوست قرمز تا آسیب عمیق عضلات و استخوان درجه بندی شود.

مناطق مشترک زخم بستر در بین افراد

زخم بستر ممکن است در هر ناحیه ای که پوست حساس و آسیب پذیر بوده رخ دهد، بخصوص قسمت‌هایی که از جانب استخوان‌ها و وزن بدن هم تحت فشار بیشتری هستند. بخش‌هایی از بدن که بیشتر مستعد زخم شدن هستند، نقاط فشاری نامیده می‌شوند. شناسایی نقاط فشاری کمک می‌کند مراقبان توجه بیشتری به این نواحی که مستعد زخم هستند داشته باشند، با این حال توصیه می‌شود تمام بدن بیمار بررسی شود.

نقاط فشاری به حالت نشسته

برای افرادی که در طول شبانه روز، مدت زمان زیادی بر روی صندلی چرخدار می‌نشینند، زخم بستر اغلب بر روی پوست مناطق زیر رخ می‌دهد:

• دنبالچه
• برجستگی‌های استخوانی لگن
• کفل یا باسن
• تیغه شانه و ستون فقرات
• پشت دست‌ها و پاها که به صندلی تکیه داده می‌شوند

نقاط فشاری به حالت خوابیده

حال برای افرای که مجبور هستند در طول روز بر روی تخت بمانند، مناطق زیر در معرض خطر زخم بستر می‌باشد:

• ناحیه ساکروم (انتهای دنبالچه) یکی از شایع‌ترین نقاط است
• پشت یا دو طرف سر
• تیغه‌های شانه
• آرنج‌ها
• پشت یا طرفین باسن و کمر
• پاشنه، مچ پا و پوست پشت زانوها
• قوزک پا و انگشتان پا
• گوش‌ها و استخوان گونه در افرادی که به پهلو خوابیده اند
• پوست بین زانو‌ها در صورتی که فرد به پهلو خوابیده است

ارزیابی خطر زخم بستر

ارزیابی دقیق از سطح خطر بیمار در زخم بستر بسیار مهم است. بسیاری از ابزارهای ارزیابی به عنوان مقیاس ارزیابی ریسک برای زخم‌های فشاری در ادبیات پزشکی تعریف شده است. در بین این مقیاس‌ها ، مقیاس برادن یکی از پرکاربردترین آن‌ها در بزرگسالان است، اما راهنماهای بالینی تأکید می‌کنند که نمره‌ی مقیاس جای قضاوت بالینی و معاینه‌ی پوست را نمی‌گیرد.

مقیاس Braden دارای شش زیر شاخه است که می‌تواند درک حسی ، رطوبت ، فعالیت ، تحرک ، تغذیه ، اصطکاک و پارگی باشد. در مقیاس Braden ، هر پارامتر به جز اصطکاک و پارگی بین ۱ تا ۴ امتیازمی گیرد. کل امتیازات در مقیاس  Braden بین ۶ تا ۲۳ است . نمره پایین نشان دهنده خطر بالای ایجاد زخم بستر است.

چه زمانی باید به کلینیک زخم مراجعه کرد؟

اگر متوجه هر یک علائم و نشانه‌های فوق در بیمار خود شوید باید موقعیت بدنی وی را تغییر دهید تا فشار بر روی آن منطقه از بدن کاهش یابد. هم چنین اگر علائم زخم از ۲۴ تا ۴۸ ساعت از بین نرود لازم است با پزشک زخم بستر مشورت کنید.
درصورتی که علائمی مانند عفونت، تب، درد، افزایش تورم و قرمزی پوست، افزایش دما در آن منطقه از پوست را مشاهده کردید، باید از خدمات فوری کلینیک درمان زخم استفاده کنید.

علل ایجاد زخم بستر

زخم بستر زمانی رخ می‌دهد که در پی فشار بر روی منطقه ای خاص از بدن، جریان خون در آن قسمت کاهش می‌یابد. سایر عوامل مرتبط با تحرک محدود بیمار، می‌تواند پوست را آسیب پذیرتر کند و به پیشرفت زخم فشاری کمک کند.

دو عامل اصلی برای ایجاد زخم بستر یا زخم فشاری عبارتند از:

فشار

فشار ثابت بر روی هر قسمتی از بدن فرد می‌تواند جریان خون به بافت و پوست آن قسمت از بدن را به طور چشمگیری کاهش دهد. برای انتقال اکسیژن و مواد مغذی به بافت‌ها ، داشتن جریان خون کافی ضروری است. زمانی که به بافت و پوست بدن اکسیژن و مواد مغذی نمی‌رسد، بافت آسیب دیده و ممکن است در نهایت از بین بروند.

در افرادی که دارای حرکت محدود هستند ، زخم فشاری معمولا در مناطقی از بدن آنها رخ می‌دهد که به خوبی با چربی و عضلات پوشیده نشده باشد، مانند ستون فقرات، تیغه شانه، آرنج، باسن و پاشنه و مچ پا.

اصطکاک

اصطکاک زمانی رخ می‌دهد که پوست بدن با لباس یا ملافه برخورد می‌کند. این اصطکاک می‌تواند پوست شکننده را آسیب پذیرتر کند به خصوص زمانی که پوست فرد مرطوب باشد.

زخم‌های کوچک اولیه که به دلیل اصطکاک بین پوست و لباس یا رختخواب ایجاد شده اند بی اهمیت به نظر می‌رسند، با این حال می‌توانند خیلی سریع وضعیت را بدتر کنند.

اصطکاک مداوم موجب آسیب به رگ‌های خونی کوچک شده و جریان خون بافت را کاهش می‌دهد که عدم رسیدن اکسیژن و مواد مغذی کافی و در نهایت مرگ سلولی را به دنبال دارد. چنین اصطکاک‌های ساده ای می‌تواند زخم‌های خطرناک و دردسر ساز ایجاد کنند.

عوامل خطر

افرادی که قادر به حرکت کردن نباشند و به راحتی قادر به تغییر موقعیت خود در حالت نشسته و خوابیده نباشند، در معرض خطر زخم فشاری هستند. عوامل خطر عبارتند از:

• بی حرکت بودن فرد: که ممکن است به خاطر آسیب نخاعی، ضعف سلامت و دلایل دیگر باشد.
• فقدان درک حس: آسیب نخاعی، اختلالات عصبی و شرایط دیگر می‌تواند منجر به از دست دادن احساس در افراد شود. ناتوانی در درک احساس درد و ناراحتی می‌تواند منجر به عدم آگاهی فرد از علائم هشدار دهنده ایجاد زخم و در نهایت عدم تغییر وضعیت شود.
• تغذیه ناسالم: همه افراد به خصوص افرادی که دچار محدودیت حرکتی هستند به مایعات، کالری، پروتئین، ویتامین و مواد معدنی در رژیم غذایی روزانه خود نیاز دارند تا سلامت پوستشان حفظ و از شکنندگی پوست پیشگیری شود. پس نداشتن تغذیه سالم می‌تواند موجب آسیب پذیرتر شدن پوست بدن شود.
• شرایط پزشکی موثر بر جریان خون: مشکلات سلامتی که می‌تواند بر روی جریان خون تاثیر بگذارد. مانند بیماری دیابت و بیماری‌های عروقی که خطر آسیب بافت و پوست را افزایش می‌دهد.

عوارض جانبی زخم بستر

زخم فشاری به خود خود خطرساز و دردناک است، اما علاوه بر همه مشکلات مستقیمی که ایجاد می‌کند، اگر به موقع تحت درمان مناسب قرار نگیرد می‌تواند خطرات زیر را هم به همراه داشته باشد:

سلولیت

یک عارضه سلولیت، عفونت پوست و بافت نرم است. سلولیت می‌تواند منجر به گرما، قرمزی و تورم ناحیه آسیب دیده شود. افراد مبتلا به آسیب‌های عصبی اغلب در ناحیه آسیب دیده، درد سلولیت را احساس نمی‌کنند.

عفونت‌های استخوانی و مفصلی

در مواردی عفونت ناشی از زخم‌های بستر ممکن است به مفاصل و استخوان‌ها نفوذ کند. عفونت مشترک ( آرتریت سپتیک ) می‌تواند به غضروف و بافت آسیب برساند. هم چنین عفونت‌های استخوانی ( استومیلیت ) می‌تواند عملکرد مفاصل و اندام‌ها را تحت تاثیر قرار دهد.

سرطان

زخم‌هایی که در طولانی مدت درمان نمی‌شوند و تبدیل به زخم‌های مزمن می‌شوند، به‌ندرت ممکن است دچار تغییر بدخیم شوند (زخم مارژولین)؛ زخمی که سال‌ها باز مانده یا ظاهرش تغییر کرده باید از این نظر هم بررسی شود.

سپسیس ( عفونت خون )

یک عارضه نادر اما جدی دیگر سپسیس یا عفونت خون است. در صورتی که زخم عفونی شده و عفونت آن در بدن گسترش یابد می‌تواند منجر به سپسیس شود. در سپسیس پاسخ بدن به عفونت از کنترل خارج می‌شود و به اندام‌های حیاتی آسیب می‌زند؛ تب یا افت دما، تند شدن تنفس و نبض، گیجی و افت فشار خون نشانه‌های آن هستند و اورژانس به شمار می‌روند.

گانگرن

مرگ بافت یا قانقاریا یک عارضه جدی و خطرساز دیگر است که در صورت عدم درمان زخم بستر به وجود می‌آید. بافت مرده و عفونی باید با دبریدمان یا جراحی برداشته شود؛ در زخم‌های پاشنه و اندام، اگر گانگرن گسترده و همراه با عفونت باشد، گاهی برای حفظ جان بیمار قطع عضو لازم می‌شود.

نکاتی برای تغییر موقعیت بدن

توصیه‌های زیر را در مورد تغییر موقعیت بدنی خود یا عضوی از خانواده خود که مدت زمان زیادی در طول روز را در رختخواب و یا صندلی چرخدار سپری می‌کنند، در نظر بگیرید:

 برای افراد روی ویلچر

اغلب فشار وزن بر روی بدن را تغییر دهید:

اگر از صندلی چرخدار استفاده می‌کنید، سعی کنید هر ۱۵ دقیقه یکبار فشار وزن خود را بر سمت دیگر بدن خود اعمال کنید. برای تغییر مکان خود هر یک ساعت یکبار از فردی کمک بگیرید.

در صورت امکان بدن خود را از روی صندلی بلند کنید:

اگر به اندازه کافی قدرت بدنی بالایی داشته باشید، با فشار آوردن دستان خود بر روی صندلی ، می‌توانید بدن خود را از روی صندلی بلند کنید. همین چند ثانیه برای تسکین فشار می‌تواند مفید باشد.

در صورت امکان از صندلی چرخدار تخصصی استفاده کنید:

برخی از صندلی‌های چرخدار به شما اجازه می‌دهد تا شیب آن‌ها را تغییر دهید، این عمل می‌تواند فشار وارده را کاهش دهد.

 از یک بالش یا تشک مخصوص استفاده کنید که فشار را کاهش دهد:

از بالش‌ها و یا یک تشک مخصوص برای کاهش فشار استفاده کنید تا مطمئن شوید بدن شما در موقعیت خوبی قرار دارد.

برای افراد بستری در رختخواب

ارتفاع تختتان را تنظیم کنید:

اگر تخت قابلیت تنظیم ارتفاع دارد، آن را بیش از ۳۰ درجه افزایش ندهید. اینکار به پیشگیری از برش پوست به هنگام جا به جایی کمک می‌کند.

جابجایی مداوم را فراموش نکنید:

بیماری که خودش نمی‌تواند در تخت جابه‌جا شود باید طبق برنامه‌ی منظم چرخانده شود؛ در عمل معمولاً هر ۲ تا ۴ ساعت، و راهنمای NICE دست‌کم هر ۴ ساعت را برای بیماران پرخطر توصیه می‌کند. فاصله‌ی دقیق به میزان خطر، وضعیت پوست و نوع تشک بستگی دارد و درمانگر آن را تعیین می‌کند. (برای افراد روی ویلچر، جابه‌جا کردن وزن هر ۱۵ دقیقه همان توصیه‌ی بالاست.)

از تشک مواج استفاده کنید:

تشک مواج (تشک فشار متناوب) با پر و خالی شدن نوبتی خانه‌های هوا، نقطه‌ی تماس بدن با تشک را مرتب عوض می‌کند و فشار را روی یک نقطه نگه نمی‌دارد. حتی با تشک مواج هم جابه‌جا کردن بیمار لازم است.

از بالشتک‌ها و تشک‌های طبی استفاده کنید:

استفاده از تجهیزات خاص برای جلوگیری از زخم بستر می‌تواند بسیار مؤثر باشد. بسته وضعیت بدن بیمار از تجهیزات مخصوص که فشار را از نقاط حساس می‌کاهند استفاده کنید.

توصیه‌هایی برای مراقبت از پوست

پیشنهادات زیر را برای مراقبت از پوست در نظر بگیرید:

• پوست را تمیز و خشک نگه دارید: پوست را با شوینده‌ی ملایم و بدون عطر شسته و با یک حوله تمیز به آرامی و به صورت ضربه ای خشک کنید. این روال تمیز کردن را به طور مرتب برای کاهش عرق و رطوبت پوست در پی ادرار و مدفوع، انجام دهید.
• از پوست خود محافظت کنید: از پودر بچه روی نقاط فشاری یا زخم استفاده نکنید؛ پودر در چین‌های پوست و با رطوبت گلوله می‌شود و ساییدگی را بیشتر می‌کند. برای محافظت از پوست در برابر ادرار و مدفوع، کرم یا اسپری محافظ (بریر) مناسب است. برای پوست‌های حساس و خشک از مرطوب کننده مناسب که توسط متخصص زخم تجویز می‌شود استفاده کنید. در صورت لزوم، ملافه و لباس‌ها را تعویض کنید. مواظب دکمه‌ها در لباس و چین و چروک رختخواب که باعث تحریک پوست می‌شوند، باشید.
• هر روز پوست خود را بررسی کنید: روزانه پوست خود را بررسی کنید تا به موقع علائم زخم بستر را تشخیص دهید.

درمان زخم بستر

مهم‌ترین جنبه درمان ، به حداقل رساندن فشاری است که بدن بیمار در معرض آن قرار دارد. یک نقطه از بدن بیمار در طول بستری نباید مدت طولانی در معرض فشار باشد. برای کاهش و توزیع یکنواخت فشارهایی که بدن بیمار در معرض آن است باید اقدامات احتیاطی انجام شود.

اولین عنصری که باید مورد توجه قرار گیرد تخت بیمار یا کیفیت کوسن ویلچر در صورت استفاده بیمار از ویلچر است. از تخت خواب‌ها و بالش‌هایی که فشار را جذب می‌کنند و باعث کاهش فشار می‌شوند استفاده شود. علاوه بر این لازم است بیمار را بلند کرده تا حرکت کند و گردش خون را تسریع کرد.

محافظت از پوست بیمار در برابر رطوبت یکی دیگر از موارد احتیاط است. رطوبت تشکیل زخم را تسریع می‌کند. به طور کلی ، درمان زخم بستر با توجه به مرحله زخم بستر متفاوت است. بر این اساس:

درمان زخم بستر مرحله ۱:

در این مرحله قرمزی روی پوست رخ می‌دهد که با فشار دادن از بین نمی‌رود ، اما یکپارچگی پوست هنوز به خطر نیفتاده است. قرمزی پوست بیش از ۳۰ دقیقه حتی پس از برداشتن فشار اعمال شده همچنان ادامه دارد. این مرحله از درمان باید به عنوان یک هشدار تلقی شود. اگر فشار از روی این نقطه برداشته شود، قرمزی معمولاً ظرف چند روز برطرف می‌شود. اگر فشار ادامه پیدا کند، پوست باز می‌شود.

در ابتدای این اقدامات ، فشاری که بیمار  در معرض آن قرار دارد ، با تخت خواب و در صورت استفاده از صندلی چرخدار ، که قادر به کاهش فشار و پخش فشار باشد ، جایگزین می‌شود. علاوه بر این ، باید به وضعیت پوزیشن بیمار ، بهداشت ، کاهش رطوبت ، مراقبت برای جلوگیری از آسیب دیدگی توسط اصطکاک و بهبود رژیم غذایی بیمار توجه شود.

درمان زخم بستر مرحله ۲:

در این مرحله ، از بین رفتن بافت در سطح پوست یا در لایه‌های بالایی پوست وجود دارد. ساییدگی پوست ، چاله‌های غیر عمیق و تاول دیده می‌شود. اولین قدم در این مرحله درمان ارزیابی دقیق زخم است. زیرا در بسیاری از زخم‌های بستر ، ممکن است زخم روی سطح دیده شود ، در حالی که به بافت‌های زیرین نفوذ کرده ، یعنی به مرحله ۳ رسیده باشد. این امر مستلزم تمایز در درمان است. در زخم‌های مرحله ۲ ، فشار باید برداشته شود ، زخم از عفونت محافظت شود و اقدامات انجام شده در مرحله اول انجام شود. معمولا زخم در این مرحله با مراقبت و پانسمان مناسب بهبود می‌یابد.

درمان زخم بستر مرحله ۳:

زخم بستر در این مرحله به بافت‌های عمیق گسترش یافته  و از بین رفتن بافت وجود دارد. با این حال ، این زخم هنوز به استخوان ، تاندون‌ها و مفاصل گسترش نیافته است. زخم به صورت چاله‌های عمیق است. در بیمارانی که حس آن ناحیه را از دست داده‌اند، زخم ممکن است بدون درد باشد، اما در بسیاری از بیماران دردناک است. برای درمان ، زخم باید با دقت ارزیابی شود و مطابق آن اقدام شود. اگر زخم عفونی باشد، عفونت با مراقبت دقیق از زخم و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیکِ تجویز پزشک کنترل می‌شود. بافت مرده اطراف زخم تمیز شده و بیمار از پروتئین و رژیم غذایی غنی از انرژی تغذیه شود. بسیاری از زخم‌های درجه‌ی ۳ با کاهش فشار، دبریدمان و پانسمان مناسب بسته می‌شوند، هرچند ممکن است ماه‌ها طول بکشد؛ برخی زخم‌های بزرگ‌تر به دبریدمان جراحی یا ترمیم با جراحی نیاز پیدا می‌کنند.

هم چنین ضروریست تا زخم‌ها پانسمان شوند؛ پانسمان زخم از فشار بیشتر، آلودگی و عفونت جلوگیری کرده و در درمان کمک کننده است. البته در مورد زخم بستر که یک زخم مزمن و جدی است باید از پانسمان‌های تخصصی استفاده می‌شود نه پانسمان‌های سنتی.

درمان زخم بستر مرحله ۴:

در این مرحله از بین رفتن بافت در عمق کامل وجود و به استخوان ، تاندون‌ها و مفاصل پیشرفت کرده است. درمان زخم همانند مرحله سوم است ، اما از آنجا که بافت استخوان نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد ، برای برداشتن جراحی بافت‌های آسیب دیده و آلوده و تمیز کردن زخم ، روش رادیکال تری انجام می‌شود. مرحله ۴ جدی‌ترین و پر زحمت‌ترین مرحله است.

روش‌های درمان زخم بستر

روش‌های درمان را برای مراحل مختلف به طور کلی بررسی کردیم؛ اما باید بدانید که درمان زخم بستر برای هر فردی نیازمند برنامه خاص وی است، چرا که شرایط هیچ دو فردی شبیه به یکدیگر نیست. بنابراین این روش‌ها و توصیه‌ها جایگزین مشاوره پزشکی نیستند و صرفا جنبه اطلاعات عمومی داشته و می‌توانند برای کمک مطالعه شوند. در صورتی که بیمار دارای زخم بستر بخصوص در مراحل سوم و چهارم دارید، برای درمان حتما از کلینیک‌های درمان زخم و متخصصان کمک بگیرید.

درمان دارویی و بهداشتی زخم بستر

برای کنترل درد، کنترل عفونت و جلوگیری از آسیب‌های بیشتر، لازم است تا از داروها به اشکال مختلف استفاده شود. نوع و دوز دارو‌ها باید توسط پزشک تجویز شود تا با سایر داروهای بیمار تداخل نداشته باشد.

معمولا برای کنترل درد از مسکن‌ها استفاده شده و برای جلوگیری یا درمان عفونت نیز از آنتی بیوتیک‌ها استفاده می‌شود. همچنین از داروهایی برای کمک به بهبود و تشویق تشکیل بافت استفاده می‌شود.

علاوه بر داروها برای سالم نگه داشتن پوست می‌توان از محصولات مراقبتی هم استفاده کرد، البته این موارد هم باید تحت نظر پزشک باشد.

درمان زخم‌ها با پانسمان‌های نوین

پیش تر به پانسمان‌ها به عنوان ضروریتی برای درمان زخم‌های مرحله 3 و 4 اشاره کردیم. حتی برای زخم‌های درجه 2 هم می‌توان از پانسمان‌ها استفاده کرد. پانسمان‌های نوین یا پانسمان مدرن نوع جدیدی از پانسمان‌ها هستند که هم جنبه محافظت از زخم را داشته و هم خاصیت درمانی دارند. بسته به این که زخم چه شرایط و عمقی دارد باید از نوع پانسمان مخصوص استفاده شود.

در صورتی که زخم ترشحات و مایعات اضافی زیاد داشته باشد باید از انواع جاذب و سوپر جاذب پانسمان استفاده شود. پانسمانی که برای زخم فشاری استفاده می‌شود باید دارای مقاومت زیادی بوده و بتواند فشار را هم کاهش دهد.

برخی پانسمان‌ها مانند پانسمان‌های حاوی نقره یا ید، خاصیت ضدعفونی کنندگی دارند که برای زخم‌های آلوده مناسب است.

پانسمان فوم، پانسمان سوپر جاذب، پانسمان هیدروکلوئیدی، پانسمان آلژینات و پانسمان‌های سیلیکونی از انواع پانسمان‌های مورد استفاده برای زخم فشاری هستند.

درمان زخم بستر با روش‌های نوین

در ابتدای این مقاله اشاره کردیم که درمان زخم بستر یک رویکرد چند جانبه است و نیاز به روش‌های ترکیبی دارد. روش‌های درمانی همواره رو به پیشرفت و گسترش هستند تا درمان مؤثرتر، سریعتر و موفقیت آمیز تر باشد. روش‌های نوین درمانی برای زخم بستر را مرور می‌کنیم.

درمان زخم بستر با وکیوم تراپی

وکیوم تراپی یا درمان با فشار منفی روشی است که طی آن از یک سیستم با قابلیت ایجاد فشار منفی استفاده می‌شود. فشار منفی ایجاد شده توسط دستگاه مخصص سبب افزایش جریان خون در ناحیه زخم شده و ترشحات و مایعات را هم از خارج می‌کند تا بستر زخم شرایط بهتری برای ترمیم داشته باشد. وکیوم تراپی زخم بستر از مراحل 2 تا 3 و 4 قابل انجام است، البته در صورتی که خونریزی یا عفونت فعال وجود نداشته باشد و بیمار شرایط پزشکی لازم را هم داشته باشد. می‌توان وکیوم تراپی زخم بستر را در منزل هم انجام داد که این برای بیماران زخم بستر یک مزیت است.

درمان زخم بستر با اوزون تراپی

اوزون‌تراپی در برخی مراکز به‌عنوان درمان کمکی به کار می‌رود، اما شواهد علمی آن برای زخم بستر هنوز محدود است و جای کاهش فشار و مراقبت پایه را نمی‌گیرد. پایه‌ی درمان زخم بستر عفونی، شستشو، دبریدمان، پانسمان مناسب و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک با تجویز پزشک است. اوزون جای این‌ها را نمی‌گیرد. بیشتر بخوانید: اوزون‌درمانی زخم و شواهد علمی آن.

درمان با پی آر پی

Platelet-Rich Plasma یا به اختصار PRP یک روش جدید برای کمک به بهبود سریع تر زخم‌هاست. در این روش پلاسمای غنی از پلاکت از خون خود بیمار تهیه می‌شود. این فرآورده غنی شده از پلاکت‌ها که مسئول ترمیم بافت‌ها هستند، روی بستر زخم زده یا در لبه‌های آن تزریق می‌شود.

مطالعات درباره‌ی PRP در زخم‌های مزمن نتایج متفاوتی داشته‌اند و این روش هنوز جزو درمان استاندارد زخم بستر نیست؛ اگر پیشنهاد شد، کنار درمان پایه و پس از ارزیابی زخم به کار می‌رود.

درمان سلولی زخم بستر

کشت سلول‌های بنیادی و استفاده از آن‌ها برای ترمیم بافت‌های آسیب دیده روش نوین دیگری است که برای انواع زخم‌ها استفاده می‌شود. این روش هنوز آزمایشی است و بیشتر در قالب پژوهش انجام می‌شود. جزو درمان استاندارد زخم بستر نیست.

درمان‌های فیزیکی زخم بستر

فوتوتراپی یا نور درمانی، اولتراسوند یا درمان با ارتعاشات و گرما و درمان با مغناطیس از درمان‌های فیزیکی جدید دیگری هستند که برای زخم بستر استفاده می‌شوند. شواهد علمی بیشتر این روش‌ها محدود است و فقط در موارد انتخاب‌شده، کنار درمان پایه، به کار می‌روند.

پیوند پوست

در مواردی زخم ایجاد شده آنقدر عمیق و وسیع است که برای درمان سریعتر، لازم است از پیوند پوست استفاده شود. البته همه بیماران چنین شرایطی را ندارند. در این روش پوست سالم قسمتی از بدن که برداشته شده و به ناحیه آسیب دیده پیوند زده می‌شود تا زخم سریع تر بسته شود. بدیهی است که زخم نباید دارای عفونت باشد.

علائم عفونت زخم بستر

زخم بستر مستعد عفونت است، چرا که بدن بیمار تحرک نداشته و احتمال ورود باکتری‌ها به زخم زیاد است. از این رو تمیز نگه داشتن بدن و محیط بیمار اهمیت زیادی دارد. با دیدن اولین علائم عفونت در زخم، سریعا با پزشک مراجعه کنید. علائم رایج عفونت زخم عبارتند از:

• ترشحات زرد یا سبز از زخم
• بوی نامطبوع
• درد در اطراف زخم یا در عمق آن
• قرمزی و تورم
• تغییرات در بافت زخم مانند گرمی، سردی، حساسیت و رگه‌های قرمز
• تب و لرز
• حالت تهوع و استفراغ

چه مدت طول می‌کشد زخم بستر درمان شود؟

مدت زمان درمان زخم بستر و نحوه درمان آن با توجه به موقعیت مکانی، شدت و مدت زمانی که ایجاد شده است، توسط کارشناس زخم تعیین می‌شود.

درمان در مراحل ابتدایی زودتر و آسان تر انجام می‌شود، اما هرچه درجات زخم بالاتر باشد، درمان هم زمان بر خواهد بود.

بسته به شرایط بیمار چون سیستم ایمنی وی، بیماری‌های همراه، محل و عمق زخم‌ها و مراقبت‌های انجام شده، درمان برای هر فرد مدت زمان خودش را دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک دوره یا مدت دقیق را برای درمان زخم بستر مشخص کرد.

برای درمان زخم بستر چه اقدامی انجام دهیم؟

روش‌های گفته شده روند کلی درمان زخم بستر بود، اما قطعا درمان نیاز به تخصص دارد و نمی‌توان بیمار زخم بستر را با روش‌های تئوری درمان کرد. برای درمان صحیح و کارآمد، همراهان و مراقبان بیمار باید از تیم‌های پزشکی درمان زخم کمک بگیرند. می‌توانید به کلینیک‌های درمان زخم مراجعه کنید و از پزشکان بخواهید وضعیت زخم را بررسی کنند.

شما با مراقبت‌ها می‌توانید تا حدودی از بروز زخم بستر جلوگیری کنید و با شناخت نشانه ها، به دنبال کمک باشید، اما درمان‌های تخصصی را باید به تیم درمانگر که در این زمینه مهارت دارند بسپارید. بنابراین بهترین کار، مراجعه به پزشک یا کارشناس زخم و پیروی از برنامه‌ی درمان است.

در مطب درمان زخم، زخم بستر ارزیابی و درجه‌بندی می‌شود، بستر زخم پاک‌سازی و پانسمان مناسب انتخاب می‌شود و به خانواده آموزش داده می‌شود چطور بیمار را جابه‌جا کنند و از پوست او مراقبت کنند. برای بیماری که نمی‌تواند به مطب بیاید، درمان زخم در منزل انجام می‌شود. اگر دنبال پزشک مناسب هستید، راهنمای انتخاب دکتر زخم را بخوانید؛ روند مراجعه و نشانی مطب در کلینیک زخم تهران آمده است.

بیشتر بخوانید: آیا زخم بستر موجب مرگ می‌شود؟ و تشک مناسب برای پیشگیری از زخم بستر.

منابع

• EPUAP, NPIAP, PPPIA. Prevention and treatment of pressure ulcers/injuries: clinical practice guideline. 2019.
• NICE. Pressure ulcers: prevention and management (CG179). nice.org.uk/guidance/cg179
• NHS. Pressure ulcers (pressure sores). nhs.uk/conditions/pressure-sores