مراقبت از کلستومی و زندگی با استوما

پزشکان به دهانه‌ای که روی شکم ایجاد می‌کنند «استوما» می‌گویند. واژه استوما ریشه یونانی دارد و به معنی دهانه یا مجرای باز در بدن است. جراح در عمل استومی بخشی از روده را از طریق دیواره شکم به سطح بدن منتقل می‌کند و آن را با بخیه به پوست متصل می‌کند تا مواد دفعی از این مسیر خارج شوند. زمانی که مسیر طبیعی دفع در بدن دچار مشکل شود، پزشکان از این روش برای کمک به دفع مدفوع یا ادرار استفاده می‌کنند.

انواع استومی

پزشکان استومی را بر اساس محل ایجاد دهانه در بدن به سه نوع اصلی تقسیم می‌کنند: کلستومی، ایلئوستومی و یوروستومی. هر یک از این روش‌ها برای شرایط خاصی از بیماری‌های گوارشی یا ادراری کاربرد دارد.

1. کلستومی: جراح در عمل کلستومی بخشی از روده بزرگ را به دیواره جلویی شکم متصل می‌کند تا مدفوع از طریق استوما خارج شود. بسیاری از بیماران کلستومی عضله اسفنکتر مقعد را از دست داده‌اند یا این عضله به درستی عمل نمی‌کند؛ به همین دلیل فرد نمی‌تواند دفع مدفوع را کنترل کند. در نتیجه بیمار برای جمع‌آوری مدفوع از کیسه کلستومی استفاده می‌کند و آن را در زمان مناسب تخلیه می‌کند.
2. ایلئوستومی: جراح در ایلئوستومی بخش انتهایی روده کوچک یعنی ایلئوم را به دیواره شکم متصل می‌کند. پزشکان این روش را زمانی انتخاب می‌کنند که روده بزرگ به دلیل بیماری یا جراحی برداشته شده باشد یا نتواند وظیفه خود را انجام دهد. در این شرایط مدفوع به صورت مداوم از استوما خارج می‌شود و بیمار نمی‌تواند آن را کنترل کند. به همین دلیل بیمار باید از کیسه ایلئوستومی استفاده کند. مدفوع در ایلئوستومی معمولاً آبکی‌تر و تحریک‌کننده‌تر از حالت طبیعی است، بنابراین مراقبت از پوست اطراف استوما اهمیت زیادی دارد.
3. یوروستومی: جراح در یوروستومی مسیر جدیدی برای خروج ادرار از طریق دیواره شکم ایجاد می‌کند. در برخی بیماران جراح مجاری ادراری را مستقیماً به دیواره شکم متصل می‌کند و در برخی موارد نیز از بخشی از روده برای ایجاد مسیر عبور ادرار استفاده می‌کند. در روش رایج، جراح قطعه‌ای از ایلئوم را جدا می‌کند، یک سر آن را می‌بندد و حالب‌ها را در آن قرار می‌دهد. سپس سر دیگر روده را به صورت استوما روی شکم قرار می‌دهد. پزشکان این مسیر را «مجرای ایلئال» می‌نامند.

دلایل ایجاد استوما

پزشکان معمولاً در دو وضعیت اصلی استوما ایجاد می‌کنند. در حالت اول بخش انتهایی دستگاه گوارش دچار مشکل ساختاری یا عملکردی می‌شود. بیماری‌هایی مانند سرطان روده، چسبندگی‌های ناشی از جراحی، ضعف عضلات اسفنکتر، ناهنجاری‌های مادرزادی یا بیماری‌هایی مانند کولیت اولسراتیو می‌توانند عملکرد طبیعی روده را مختل کنند. در چنین شرایطی جراح بخشی از روده را برمی‌دارد و مسیر جدیدی برای دفع ایجاد می‌کند.

در حالت دوم جراح برای محافظت از محل اتصال روده‌ها (آناستوموز) به طور موقت استوما ایجاد می‌کند. این کار فشار را از محل جراحی کاهش می‌دهد و به بافت‌ها فرصت می‌دهد تا بهتر ترمیم شوند.

دلایل انجام یوروستومی

گاهی اندام‌های مسئول تولید یا دفع ادرار نمی‌توانند وظیفه خود را به درستی انجام دهند. در چنین شرایطی پزشک برای حفظ عملکرد سیستم ادراری استوما ایجاد می‌کند. مهم‌ترین دلایل انجام یوروستومی عبارت‌اند از:

1. تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم که مسیر خروج ادرار را مسدود می‌کنند.
2. برداشتن مثانه به دلیل بیماری یا جراحی.
3. تنگی شدید مجاری ادراری.
4. آسیب‌های شدید ناشی از تصادف یا ضربه.
5. اختلالات عصبی مادرزادی یا بیماری‌هایی که عملکرد دستگاه ادراری را مختل می‌کنند.

ویژگی‌های استوما

1. استوما پایانه عصبی ندارد؛ بنابراین بیمار هنگام لمس یا تمیز کردن آن درد احساس نمی‌کند.
2. سطح استوما مرطوب است و معمولاً رنگی صورتی مایل به قرمز دارد که به بافت داخلی دهان شباهت دارد. پس از جراحی ممکن است استوما متورم باشد، اما با گذشت زمان تورم کاهش پیدا می‌کند و اندازه آن به تدریج ثابت می‌شود.
3. هنگام تمیز کردن استوما ممکن است به دلیل وجود مویرگ‌های فراوان کمی خونریزی مشاهده شود. این موضوع معمولاً طبیعی است؛ اما اگر خونریزی شدید باشد یا بیمار خون را در مدفوع یا ادرار مشاهده کند باید به پزشک مراجعه کند.
4. بیمار باید از تماس مستقیم مواد دفعی با پوست اطراف استوما جلوگیری کند، زیرا تماس طولانی مدفوع یا ادرار با پوست می‌تواند باعث التهاب و آسیب پوستی شود.

نکات مهم برای بیماران یوروستومی

1. بیمار باید به صورت منظم برای بررسی وضعیت استوما و دستگاه ادراری به پزشک مراجعه کند.
2. نوشیدن حداقل دو لیتر آب در روز به حفظ سلامت دستگاه ادراری کمک می‌کند.
3. اگر حجم ادرار کاهش پیدا کند، رنگ آن قرمز شود یا رنگ استوما تغییر کند، بیمار باید سریعاً با پزشک تماس بگیرد.
4. در یوروستومی ادرار به طور مداوم از استوما خارج می‌شود؛ بنابراین بیمار باید پوست اطراف استوما را خشک نگه دارد و آداپتور را روی پوست کاملاً خشک قرار دهد.

مراقبت از استوما

مراقبت از استوما نقش مهمی در جلوگیری از عوارض پوستی و مشکلات استومی دارد. رعایت اصول بهداشتی و استفاده صحیح از تجهیزات استومی به بیمار کمک می‌کند تا زندگی روزمره خود را با کیفیت بهتری ادامه دهد.

1. ابتدا تمام وسایل مورد نیاز مانند آب ولرم، گاز استریل، دستمال کاغذی، کیسه استومی، آداپتور، گیره، خمیر استوما و کیسه زباله را آماده کنید.
2. دست‌های خود را به خوبی بشویید. سپس کیسه قبلی را به آرامی از بالا به پایین جدا کنید و آن را در کیسه زباله قرار دهید.
3. ناحیه استوما را با آب ولرم و در صورت نیاز با صابون ملایم تمیز کنید. سپس با گاز استریل یا دستمال کاغذی پوست اطراف استوما را کاملاً خشک کنید.
4. قطر استوما را اندازه‌گیری کنید.
5. در سیستم‌های دو تکه آداپتور را متناسب با اندازه استوما برش دهید.
6. برای جلوگیری از نشت مواد دفعی، مقدار مناسبی از خمیر استوما را در اطراف استوما قرار دهید.
7. کیسه استومی را از پایین به بالا در محل مناسب قرار دهید.
8. در سیستم‌های یک‌تکه دهانه آداپتور کیسه را متناسب با قطر استوما برش دهید و آن را روی استوما قرار دهید.
9. در پایان سیستم قفل یا اتصال کیسه را ببندید تا کیسه به طور کامل ثابت شود.

بیمار باید کیسه‌های قابل تخلیه را زمانی که حدود یک‌سوم آن‌ها پر شد تخلیه کند. پس از تخلیه، انتهای کیسه را تمیز کنید و آن را دوباره ببندید. بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند برای حفظ بهداشت و جلوگیری از بوی نامطبوع، بیمار کیسه استومی را به صورت روزانه تعویض کند.