درمان زخم سوختگی؛ درجات سوختگی، کمک‌های اولیه و مراقبت

درمان زخم سوختگی به عمق و وسعت سوختگی بستگی دارد. سوختگی سطحی و کوچک را اغلب می‌شود با خنک کردن درست، پوشاندن تمیز و مراقبت در خانه درمان کرد، اما سوختگی عمیق، وسیع، شیمیایی یا الکتریکی، و سوختگی صورت، دست، پا، مفاصل و ناحیه‌ی تناسلی باید همان روز توسط پزشک دیده شود. مهم‌ترین کاری که در دقیقه‌های اول از دست شما برمی‌آید، خنک کردن محل سوختگی با آب خنک و روان به مدت ۲۰ دقیقه است؛ نه یخ، نه خمیردندان و نه کره.

در این راهنما توضیح می‌دهیم سوختگی چند درجه دارد، چطور درجه‌ی آن را حدس بزنیم، در خانه چه کنیم و چه نکنیم، چه زمانی باید فوری مراجعه کرد و زخم سوختگی در ادامه چگونه پانسمان و درمان می‌شود.

سوختگی چگونه ایجاد می‌شود؟

سوختگی آسیب پوست و بافت‌های زیر آن است و بسته به عامل آن چند نوع دارد:

• سوختگی حرارتی: شایع‌ترین نوع؛ با آب یا روغن داغ، بخار، شعله، اتو، بخاری یا تماس با فلز داغ. در کودکان بیشتر با مایعات داغ و در سالمندان و افراد دیابتی اغلب با کیسه‌ی آب گرم، آب داغ حمام یا بخاری اتفاق می‌افتد.
• سوختگی شیمیایی: با اسیدها، مواد قلیایی مثل جوهرنمک، سفیدکننده‌ها و لوله‌بازکن‌ها. بیشتر بخوانید: درمان سوختگی شیمیایی.
• سوختگی الکتریکی: آسیب داخلی آن ممکن است بسیار بیشتر از زخم پوستی باشد و قلب را هم درگیر کند؛ همیشه باید معاینه شود. بیشتر بخوانید: سوختگی الکتریکی.
• سوختگی پرتویی: مثل آفتاب‌سوختگی یا آسیب پوست پس از پرتودرمانی.
• سوختگی با سرما: تماس طولانی با یخ، کیسه‌ی یخ یا اسپری‌های سرد هم پوست را مثل سوختگی آسیب می‌زند. بیشتر بخوانید: درمان سوختگی ناشی از سرما.

درجات سوختگی: چطور عمق سوختگی را بشناسیم؟

سوختگی را بر اساس عمق آسیب به لایه‌های پوست درجه‌بندی می‌کنند. درجه‌ی دقیق را پزشک تعیین می‌کند و عمق سوختگی ممکن است در یکی دو روز اول بیشتر از آنچه به نظر می‌رسید شود؛ اما این جدول کمک می‌کند تصویر اولیه‌ای داشته باشید:

بی‌دردی در سوختگی نشانه‌ی خوبی نیست؛ ممکن است یعنی سوختگی عمیق است. وسعت سوختگی هم مهم است: به‌طور تقریبی کف دست فرد (با انگشتان) حدود یک درصد سطح بدن اوست. سوختگی بزرگ‌تر از کف دست فرد آسیب‌دیده باید توسط پزشک دیده شود.

کمک‌های اولیه‌ی سوختگی: در دقیقه‌های اول چه کنیم؟

1. منبع سوختگی را قطع کنید. فرد را از آتش یا مایع داغ دور کنید؛ در سوختگی برق، اول جریان برق را قطع کنید و به فرد دست نزنید.
2. لباس و زیورآلات را بردارید، مگر اینکه به پوست چسبیده باشند؛ پارچه‌ی چسبیده را نکنید.
3. ۲۰ دقیقه با آب خنک و روان خنک کنید. آب لوله‌کشی خنک یا ولرم کافی است. این کار تا چند ساعت پس از سوختگی هم مفید است.
4. فرد را گرم نگه دارید، به‌خصوص کودکان و وقتی سوختگی وسیع است؛ قسمت‌های سالم بدن را بپوشانید تا بدن سرد نشود.
5. سوختگی را با پوشش تمیز و نچسب بپوشانید. یک لایه سلفون غذا (بدون پیچیدن دور اندام) یا گاز استریل مناسب است؛ پنبه و دستمال کاغذی نه.
6. برای درد می‌توان از مسکن‌های معمولی مثل استامینوفن یا ایبوپروفن طبق دستور مصرف استفاده کرد، اگر منعی برایشان ندارید.

چه کارهایی در سوختگی ممنوع است؟

• یخ یا آب یخ نگذارید. سرمای شدید رگ‌ها را تنگ می‌کند و ممکن است آسیب بافت را بیشتر کند.
• کره، روغن، خمیردندان، سیب‌زمینی، تخم‌مرغ یا گیاهان را روی سوختگی نمالید؛ گرما را نگه می‌دارند و خطر عفونت را بالا می‌برند.
• تاول را نترکانید و پوست تاول را نکنید.
• بدون نظر پزشک روی سوختگی باز پماد آنتی‌بیوتیک یا کورتون نمالید.

بیشتر بخوانید: بایدها و نبایدهای مراقبت از زخم.

چه زمانی سوختگی را باید فوری به پزشک نشان داد؟

در این موارد همان روز به اورژانس یا مرکز سوختگی مراجعه کنید (و در موارد شدید با ۱۱۵ تماس بگیرید):

• سوختگی بزرگ‌تر از کف دست فرد، یا سوختگی عمیق با پوست سفید، قهوه‌ای یا سیاه
• سوختگی تاول‌دار روی صورت، دست، پا، مفاصل یا ناحیه‌ی تناسلی
• هر سوختگی شیمیایی یا الکتریکی
• استنشاق دود، سرفه، تنگی نفس یا سوختگی اطراف دهان و بینی
• سوختگی در کودک زیر پنج سال، سالمند، زن باردار یا فرد دارای دیابت و بیماری‌های زمینه‌ای
• سوختگی‌ای که دور تا دور دست، پا یا قفسه‌ی سینه را گرفته است

اگر سوختگی کوچک بود اما بعد از چند روز درد، تورم، قرمزی اطراف یا ترشح آن بیشتر شد، یا تب کردید، ممکن است عفونی شده باشد و باید دیده شود.

درمان زخم سوختگی پس از مرحله‌ی اول

وقتی سوختگی ارزیابی شد، هدف درمان این است که زخم تمیز بماند، عفونت نکند، رطوبت مناسب داشته باشد و با کمترین جای زخم بسته شود:

• تمیز کردن و دبریدمان: پوست مرده و تاول‌های پاره‌شده با روش استریل برداشته می‌شود تا بستر زخم دیده شود. بیشتر بخوانید: دبریدمان زخم.
• پانسمان مناسب: بسته به عمق و ترشح، از پانسمان‌های نچسب، فوم، هیدروکلوئید یا پانسمان‌های حاوی نقره استفاده می‌شود. پانسمان‌های نوین معمولاً لازم نیست هر روز عوض شوند و تعویضشان دردِ کمتری دارد.
• کنترل درد و خارش، که در سوختگی‌های در حال ترمیم شایع است.
• تغذیه‌ی کافی، به‌خصوص پروتئین؛ سوختگی‌های بزرگ نیاز بدن به انرژی را بالا می‌برند.
• درمان سوختگی‌های عمیق اغلب جراحی و پیوند پوست را لازم دارد و در مراکز سوختگی انجام می‌شود. در برخی زخم‌های عمیق، وکیوم تراپی زخم برای آماده کردن بستر زخم پیش از پیوند یا پس از آن به کار می‌رود.

پانسمان زخم سوختگی

سوختگی سطحی درجه یک (فقط قرمزی، بدون تاول) معمولاً پانسمان نمی‌خواهد. پس از خنک کردن با آب، یک مرطوب‌کننده‌ی ساده و بدون عطر کافی است و پوست معمولاً در حدود یک هفته خوب می‌شود. سوختگی درجه دو سطحی و کوچک، یعنی تاول‌دار، کوچک‌تر از کف دست خود بیمار و نه روی صورت، دست، پا، مفاصل یا ناحیه‌ی تناسلی، را می‌توان با نظر درمانگر در خانه پانسمان کرد:

1. دست‌ها را بشویید و سوختگی را با آب تمیز یا سرم نمکی آرام بشویید.
2. تاول سالم را نترکانید؛ پوست تاول بهترین پوشش زخم است. تاول بزرگ، کشیده یا پاره‌شده را درمانگر تخلیه یا تمیز می‌کند.
3. یک پانسمان نچسب، مثل گاز وازلینه یا پانسمان سیلیکونی، روی زخم بگذارید و روی آن گاز جاذب و باند شل ببندید. پنبه یا گاز معمولی را مستقیم روی زخم نگذارید، چون به آن می‌چسبد.
4. پانسمان را طبق دستور درمانگر، معمولاً هر دو تا سه روز یا هر وقت خیس شد، عوض کنید.

اگر پانسمان به زخم چسبید، آن را با سرم خیس کنید تا آزاد شود و نکشید. بیشتر شدن درد، قرمزی دور زخم، ترشح کدر یا بوی بد و تب نشانه‌ی عفونت است و باید همان روز دیده شود؛ بیشتر بخوانید: درمان زخم عفونی.

پیگیری منظم مهم است: زخمی که پس از دو تا سه هفته بسته نشده، احتمالاً عمیق‌تر از حد تصور بوده و باید دوباره ارزیابی شود. پانسمان و پیگیری سوختگی پس از مرحله‌ی اورژانس در کلینیک زخم تهران هم انجام می‌شود.

مراقبت از جای زخم سوختگی

پس از بسته شدن زخم، پوست تازه تا ماه‌ها حساس است. مرطوب کردن روزانه، محافظت از آفتاب، و در صورت نیاز ژل یا ورقه‌ی سیلیکونی، لباس فشاری و فیزیوتراپی به کم شدن ضخامت و سفتی جای زخم کمک می‌کند. اگر جای زخم برجسته، سفت یا خارش‌دار شد، ممکن است زخم هایپرتروفیک باشد و درمان جداگانه‌ای داشته باشد.

سوختگی در افراد دیابتی

در فرد دیابتی که پایش کم‌حس است، سوختگی‌های کوچک با آب داغ، کیسه‌ی آب گرم یا نزدیک بخاری شایع است و ممکن است دیر دیده شود. این زخم‌ها دیرتر ترمیم می‌شوند و زودتر عفونی می‌شوند؛ هر سوختگی در پای فرد دیابتی را باید جدی گرفت. بیشتر بخوانید: درمان زخم دیابتی و زخم پای دیابتی.

پرسش‌های پرتکرار درباره‌ی سوختگی

آیا یخ برای سوختگی خوب است؟

نه. یخ و آب یخ ممکن است آسیب بافت را بیشتر کنند و حتی خودشان پوست را بسوزانند. آب خنک یا ولرمِ روان به مدت ۲۰ دقیقه بهترین کار است.

بهترین پماد برای سوختگی چیست؟

برای سوختگی سطحی و کوچک، پس از خنک کردن، یک پوشش تمیز و مرطوب‌کننده‌ی ساده معمولاً کافی است. سوختگی تاول‌دار یا عمیق‌تر به پانسمان مناسب نیاز دارد که درمانگر بعد از دیدن زخم انتخاب می‌کند؛ پماد خودسرانه، به‌خصوص پمادهای کورتون‌دار، توصیه نمی‌شود.

تاول سوختگی را بترکانیم یا نه؟

نه. تاول سالم از زخم زیرش محافظت می‌کند. اگر تاول بزرگ، دردناک یا روی مفصل است یا خودبه‌خود پاره شده، درمانگر درباره‌ی تخلیه یا برداشتن آن تصمیم می‌گیرد.

سوختگی چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟

سوختگی سطحی حدود یک هفته و سوختگی درجه‌ی دو سطحی معمولاً دو تا سه هفته طول می‌کشد. اگر پس از سه هفته بسته نشده باشد، احتمالاً عمیق است و باید دوباره بررسی شود.

منابع

• NHS. Burns and scalds. nhs.uk/conditions/burns-and-scalds
• World Health Organization. Burns: fact sheet. who.int
• British Burn Association. First aid clinical practice guidelines.