درمان زخم با PRP؛ روش انجام، کاربرد و شواهد علمی

درمان زخم با PRP (پلاسمای غنی از پلاکت، Platelet-Rich Plasma) یعنی استفاده از پلاکت‌های خون خود بیمار برای کمک به ترمیم زخم‌های مزمن و دیرترمیم. کمی خون از بیمار گرفته و در دستگاه سانتریفیوژ چرخانده می‌شود تا بخش غنی از پلاکت جدا شود. این بخش به‌صورت ژل یا تزریق در کنار زخم، روی بستر تمیزشده‌ی زخم گذاشته می‌شود. پلاکت‌ها عوامل رشدی آزاد می‌کنند که در ترمیم بافت نقش دارند. PRP درمان مکمل است، نه جایگزین درمان اصلی. زخم باید همزمان دبریدمان شود، فشار از رویش برداشته شود، عفونتش کنترل شود و خون‌رسانی کافی داشته باشد. شواهد علمی برای زخم پای دیابتی امیدوارکننده ولی با کیفیت پایین است و برای همه‌ی زخم‌ها یکسان نیست.

PRP چیست و چگونه به ترمیم زخم کمک می‌کند؟

پلاکت‌ها سلول‌های کوچکی در خون هستند که در بند آمدن خونریزی نقش اصلی دارند. داخل آن‌ها پروتئین‌هایی به نام عوامل رشد ذخیره شده است، مثل PDGF، TGF-β و VEGF. این پروتئین‌ها سلول‌های ترمیم‌کننده را به محل زخم فرا می‌خوانند، ساخت کلاژن را تحریک می‌کنند و به رگ‌سازی تازه کمک می‌کنند. در PRP، غلظت پلاکت‌ها چند برابر خون معمولی است. ایده این است که با گذاشتن آن روی زخمی که ترمیمش متوقف شده، این فرایند دوباره فعال شود.

چون PRP از خون خود بیمار تهیه می‌شود، خطر حساسیت یا انتقال بیماری از فرد دیگر ندارد.

PRP با «پلاسما تراپی» فرق دارد

این دو نام شبیه‌اند ولی دو روش کاملاً متفاوت هستند:

• PRP (پلاسمای غنی از پلاکت): بخشی از خون خود بیمار که روی زخم گذاشته یا تزریق می‌شود.
• پلاسما تراپی یا پلاسما جت: دستگاهی که با گاز یونیزه (حالت چهارم ماده) کار می‌کند و ربطی به خون ندارد. برای میکروب‌زدایی سطح زخم یا برداشتن ضایعه‌های پوستی به کار می‌رود.

انواع دیگری از فرآورده‌های پلاکتی هم وجود دارد، مثل PRF (فیبرین غنی از پلاکت) و وصله‌ی گلبول سفید، پلاکت و فیبرین که از خون خود بیمار و در کنار تخت ساخته می‌شود.

مراحل درمان زخم با PRP

1. ارزیابی زخم: علت زخم، خون‌رسانی پا (تست ABI)، نشانه‌های عفونت، قند خون، کم‌خونی و تعداد پلاکت‌ها بررسی می‌شود. PRP فقط وقتی معنی دارد که این مسائل کنترل شده باشند.
2. آماده کردن بستر زخم: زخم شسته و بافت مرده با دبریدمان برداشته می‌شود.
3. خون‌گیری: بسته به کیت مورد استفاده، معمولاً ۱۰ تا ۶۰ میلی‌لیتر خون از رگ دست گرفته می‌شود.
4. سانتریفیوژ: خون در لوله‌ی استریل چرخانده می‌شود تا پلاسمای غنی از پلاکت جدا شود. این کار معمولاً ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد.
5. استفاده روی زخم: PRP به‌صورت ژل روی بستر زخم گذاشته یا در لبه‌ها و اطراف زخم تزریق می‌شود.
6. پانسمان: روی آن پانسمان مناسب گذاشته می‌شود تا ژل در جای خود بماند.
7. تکرار: بسته به پروتکل، معمولاً هر یک تا دو هفته، و چند جلسه. اندازه‌ی زخم در هر جلسه ثبت می‌شود.

PRP برای چه زخم‌هایی به کار می‌رود؟

PRP بیشتر برای زخم‌های مزمنی در نظر گرفته می‌شود که با وجود درمان استاندارد و درست، پس از حدود چهار هفته پیشرفت کافی نداشته‌اند:

• زخم پای دیابتی بدون عفونت فعال و با خون‌رسانی کافی، که فشار از روی آن برداشته شده است. بیشتر بخوانید: درمان زخم پای دیابتی.
• زخم وریدی ساق پا، همراه با بانداژ فشاری. شواهد در این زخم‌ها ضعیف‌تر است.
• زخم بستر و زخم‌های جراحی دیرترمیم، که پژوهش‌های کمتری درباره‌ی آن‌ها وجود دارد. بیشتر بخوانید: درمان زخم بستر.

چه کسانی نباید با PRP درمان شوند؟

• زخم با عفونت کنترل‌نشده، آبسه یا عفونت استخوان درمان‌نشده
• پایی که خون‌رسانی کافی ندارد و هنوز بررسی یا درمان عروقی نشده است
• کمبود پلاکت، اختلالات انعقادی یا بیماری‌های خونی
• سرطان فعال، به‌خصوص در ناحیه‌ی زخم، یا شک به بدخیم بودن خود زخم
• کم‌خونی شدید یا حال عمومی بد

مصرف داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت باید پیش از درمان به درمانگر گفته شود. این داروها را خودسرانه قطع نکنید.

شواهد علمی؛ PRP واقعاً چقدر مؤثر است؟

این مهم‌ترین بخش برای تصمیم‌گیری است. پژوهش‌ها تا امروز این را نشان داده‌اند:

راهنمای بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF 2023) هم پانزده کارآزمایی فرآورده‌های پلاکتی را بررسی کرده است. به گفته‌ی این راهنما، مطالعه‌هایی که کمترین خطر سوگیری را داشتند کمترین اثر را نشان دادند. به همین دلیل، استفاده‌ی روتین از PRP را در کنار درمان استاندارد زخم پای دیابتی پیشنهاد نمی‌کند. تنها استثنا، وصله‌ی گلبول سفید، پلاکت و فیبرین از خون خود بیمار است. یک کارآزمایی بزرگ و باکیفیت نشان داد این وصله، با تعویض هفتگی، ترمیم زخم‌های دیرترمیم پای دیابتی را بیشتر کرد. IWGDF استفاده از آن را برای زخم‌هایی که با بهترین درمان استاندارد خوب نشده‌اند، قابل بررسی می‌داند.

پس PRP «درمان قطعی» زخم نیست. در زخم مناسب و کنار درمان درست، ممکن است کمک کند، ولی نتیجه‌ی آن تضمین‌شده نیست. هر کس نتیجه‌ی صددرصد و سریع را وعده می‌دهد، با شواهد علمی همراه نیست.

عوارض و ایمنی

• درد یا کبودی خفیف در محل خون‌گیری
• سوزش یا درد کوتاه‌مدت در محل تزریق اطراف زخم
• عفونت، که اگر اصول استریل رعایت شود نادر است

چون PRP از خون خود بیمار است، واکنش حساسیتی جدی به آن بسیار نادر است. گزارش‌های عوارض در پژوهش‌ها کم و ناکامل است.

چه نتیجه‌ای را می‌توان انتظار داشت؟

اگر PRP مؤثر باشد، معمولاً در چند هفته‌ی اول، کف زخم سرخ‌تر و تمیزتر می‌شود و زخم کوچک‌تر می‌شود. اگر پس از حدود چهار هفته تغییری دیده نشد، باید علت دیرترمیمی زخم دوباره بررسی شود، مثل فشار، عفونت، خون‌رسانی یا قند خون. ادامه‌ی همان درمان در این حالت فایده‌ای ندارد. بیشتر بخوانید: زخم مزمن چیست و چرا خوب نمی‌شود؟

درمان زخم با PRP در مطب درمان زخم

در مطب درمان زخم، پیش از پیشنهاد PRP، زخم، خون‌رسانی پا، عفونت و قند خون ارزیابی می‌شود. PRP فقط برای زخم‌هایی به کار می‌رود که با درمان استاندارد پیشرفت کافی نداشته‌اند، و همیشه در کنار دبریدمان، پانسمان مناسب و برداشتن فشار از روی زخم. روند زخم در هر جلسه اندازه‌گیری و ثبت می‌شود تا اگر پاسخ کافی نبود، برنامه‌ی درمان تغییر کند. کلینیک زخم تهران و روند مراجعه

پرسش‌های پرتکرار

درمان زخم با PRP درد دارد؟

خون‌گیری مثل یک آزمایش خون معمولی است. گذاشتن ژل روی زخم معمولاً درد ندارد. تزریق در اطراف زخم ممکن است کمی دردناک باشد و گاهی با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.

چند جلسه PRP لازم است؟

عدد ثابتی ندارد. در پژوهش‌ها معمولاً چند جلسه با فاصله‌ی یک تا دو هفته انجام شده است. تعداد جلسه‌ها بر اساس پاسخ زخم تعیین می‌شود.

آیا PRP زخم دیابتی را بدون درمان‌های دیگر خوب می‌کند؟

نه. بدون برداشتن فشار از روی زخم، دبریدمان، درمان عفونت و خون‌رسانی کافی، PRP اثر چندانی ندارد.

PRP برای زخم بستر هم کاربرد دارد؟

در بعضی مراکز استفاده می‌شود، اما شواهد علمی در زخم بستر کمتر از زخم پای دیابتی است. پایه‌ی درمان زخم بستر برداشتن فشار، دبریدمان، پانسمان و تغذیه است.

منابع

• Martinez-Zapata MJ, et al. Autologous platelet-rich plasma for treating chronic wounds. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2016; CD006899.
• IWGDF. Guidelines on interventions to enhance healing of foot ulcers in people with diabetes (2023 update), recommendations 19 and 20.
• Game F, et al. LeucoPatch system for the management of hard-to-heal diabetic foot ulcers (LeucoPatch II trial). Lancet Diabetes & Endocrinology. 2018.