زخم ساق پا؛ علتها، نشانهی چه بیماری است و درمان آن
زخمی روی ساق که دو هفته خوب نشده، معمولاً نشانهی مشکل سیاهرگها، سرخرگها یا دیابت است. جای زخم، ظاهر آن، خارش و ورم سرنخهای علتاند و درمان هر علت فرق میکند.
فهرست مطالب
- علت زخم شدن ساق پا چیست؟
- ۱. نارسایی سیاهرگها (زخم وریدی)
- ۲. تنگی سرخرگها (زخم شریانی)
- ۳. دیابت
- ۴. ضربه در پوست نازک
- ۵. علتهای کمتر شایع
- زخم روی ساق پا نشانهی چیست؟
- زخم ساق همراه با خارش
- زخم ساق که دیر خوب میشود
- زخم ساق پا چگونه تشخیص داده میشود؟
- درمان زخم ساق پا
- چه زمانی باید فوری مراجعه کرد؟
- پیشگیری از زخم ساق پا و برگشت آن
- زخم ساق پا در کلینیک درمان زخم
- پرسشهای پرتکرار
- زخم ساق پا خطرناک است؟
- زخم ساق پا با پماد خوب میشود؟
- زخم ساق پا چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
- برای زخم ساق پا به چه دکتری مراجعه کنم؟
- منابع
زخم ساق پا به زخمی میگویند که بین زانو و مچ پا ایجاد شده و بیش از دو هفته خوب نشده است. بیشتر این زخمها نشانهی مشکل رگها هستند: حدود دو سوم آنها از نارسایی سیاهرگهای پا (زخم وریدی یا واریسی) است و بقیه بیشتر از تنگی سرخرگها، دیابت یا ترکیبی از اینها. ضربه در پوست نازک سالمندان، التهاب رگها، عفونت و گاهی سرطان پوست هم روی ساق زخم میسازند. درمان هر علت فرق میکند؛ مثلاً بانداژ فشاری که زخم وریدی را خوب میکند، در زخم شریانی میتواند به پا آسیب بزند. پس هر زخم ساقی که دو هفته خوب نشده، باید معاینه شود و پیش از هر درمانی خونرسانی پا با تست ABI سنجیده شود.

علت زخم شدن ساق پا چیست؟
۱. نارسایی سیاهرگها (زخم وریدی)
شایعترین علت است. دریچههای سیاهرگهای پا درست بسته نمیشوند، خون در ساق جمع میشود و فشار بالای آن پوست را بهتدریج آسیب میزند. سالها پیش از زخم، ساق در پایان روز ورم میکند، سنگین و خارشدار میشود و پوست پایین ساق قهوهای و سفت میشود. بعد یک ضربهی کوچک یا خاراندن، زخمی میسازد که خوب نمیشود. درمان اصلی آن را در درمان زخم واریسی و بانداژ فشاری توضیح دادهایم.
۲. تنگی سرخرگها (زخم شریانی)
وقتی سرخرگهای پا با رسوب چربی تنگ شوند، خون کافی به پوست نمیرسد. زخم معمولاً پایینتر است، روی انگشتان، لبهی پا یا قوزک بیرونی، دردناک است و پا سرد و رنگپریده. سیگار، دیابت، فشار و چربی خون بالا این مشکل را میسازند. بیشتر بخوانید: زخم شریانی.
۳. دیابت
در دیابت، زخم بیشتر روی کف پا و نقاط فشار است، اما زخم ساق هم دیده میشود: گاهی از ضربهای که بهخاطر کمحسی جدی گرفته نشده، گاهی از بیماری سیاهرگ یا سرخرگ که در دیابت شایعتر است. زخم ساق در فرد دیابتی دیرتر خوب میشود و زودتر عفونی؛ پس باید زودتر دیده شود. بیشتر بخوانید: درمان زخم دیابتی.
۴. ضربه در پوست نازک
در سالمندان و کسانی که مدتها کورتون مصرف کردهاند، پوست جلوی ساق آنقدر نازک است که با برخورد به لبهی تخت یا پله پاره میشود. این زخمها اگر ورم یا مشکل سیاهرگ نباشد، معمولاً در چند هفته خوب میشوند؛ اگر نشدند، علت زمینهای دارند.
۵. علتهای کمتر شایع
- التهاب رگهای کوچک (واسکولیت) و بعضی بیماریهای خودایمنی، مثل آرتریت روماتوئید و لوپوس: چند زخم دردناک با لکههای بنفش اطرافشان. بیشتر بخوانید: زخم واسکولیتی.
- پیودرما گانگرنوزوم: زخم بسیار دردناکی که لبهی بنفش و زیرخورده دارد و با دبریدمان بدتر میشود. تشخیص آن با پزشک پوست است.
- عفونت: سلولیت، زخمهای عفونی و در بعضی مناطق ایران، سالک.
- سرطان پوست: زخمی با لبهی برجسته و سفت که خونریزی میکند یا رشد میکند، یا تغییر در یک اسکار قدیمی. نمونهبرداری لازم است. بیشتر بخوانید: زخم بدخیم.
- بعضی داروها و بیماریهای خون، مثل هیدروکسیاوره و کمخونی داسیشکل.
زخم روی ساق پا نشانهی چیست؟
ظاهر زخم و جای آن، سرنخهای خوبی از علت میدهند. این جدول را برای آشنایی بخوانید، نه برای تشخیص در خانه:


زخم ساق همراه با خارش
خارش، پوستهریزی و قرمزی پوست اطراف زخم ساق اغلب اگزمای وریدی است که در نارسایی سیاهرگها پیش میآید. خاراندن، پوست را زخم میکند و چرخه ادامه پیدا میکند. حساسیت تماسی به پمادها و کرمهایی که روی زخم مالیده میشوند هم در این بیماران زیاد است. تیرگی و سفتی پوست ساق را در سیاه شدن پوست ساق پا توضیح دادهایم.
زخم ساق که دیر خوب میشود
زخم ساقی که با پانسمان ماهها باز مانده، تقریباً همیشه علت زمینهای حلنشده دارد: ورم و نارسایی سیاهرگ، تنگی سرخرگ، دیابت یا عفونت. علتهای کندی ترمیم را در علت دیر خوب شدن زخم آوردهایم.
زخم ساق پا چگونه تشخیص داده میشود؟
راهنمای زخم اندام تحتانی سرویس سلامت انگلستان میگوید هر زخم ساقی که در دو هفته خوب نشده، باید ارزیابی کامل شود. این ارزیابی شامل اینهاست:
- شرح حال: زخم کی و چطور شروع شد، واریس یا لختهی خون قبلی، دیابت، سیگار، داروها، درد هنگام راه رفتن.
- معاینه: اندازه و عمق زخم، پوست اطراف، ورم، نبضهای پا، حس پا.
- تست ABI: مقایسهی فشار خون مچ پا و بازو برای سنجش خونرسانی؛ پیش از هر بانداژ فشاری لازم است. بیشتر بخوانید: تست ABI.
- سونوگرافی داپلر برای دیدن سیاهرگهای نارسا یا تنگی سرخرگها: سونوگرافی داپلر پا.
- آزمایش خون برای قند، کمخونی و التهاب؛ و در زخم مشکوک، نمونهبرداری.
درمان زخم ساق پا
درمان به علت بستگی دارد، اما چند اصل در همه مشترک است: تمیز نگه داشتن زخم، برداشتن بافت مرده، پانسمانی که ترشح را مدیریت کند و پوست اطراف را سالم نگه دارد، و درمان عفونت در صورت وجود.
- زخم وریدی: بانداژ یا جوراب فشاری پس از سنجش ABI، بالا نگه داشتن پا، راه رفتن، و بررسی برای درمان سیاهرگهای نارسا که احتمال برگشت زخم را کم میکند.
- زخم شریانی: ارجاع به جراح عروق برای باز کردن رگ، ترک سیگار، کنترل قند و چربی خون. بانداژ فشاری ممنوع یا فقط با احتیاط زیاد.
- زخم دیابتی ساق: کنترل قند، بررسی عروق و حس پا، و درمان زودتر عفونت.
- زخمهای غیرمعمول: درمان بیماری زمینهای با پزشک پوست، روماتولوژی یا جراح.
روی زخم ساق روغن، عسل خوراکی، گیاه یا پمادهای مختلف نمالید. پوست ساق این بیماران به این مواد حساسیت پیدا میکند و اگزما بدتر میشود. جزئیات درمان زخمهای رگ را در درمان زخم عروقی نوشتهایم.
بیماری که زمین خورده بود و زخم ساقش بهخاطر دیابت ماهها طول کشید، از مسیر درمانش میگوید.
چه زمانی باید فوری مراجعه کرد؟

پیشگیری از زخم ساق پا و برگشت آن
- اگر واریس یا ورم ساق دارید، جوراب واریسی که اندازهی شما گرفته شده بپوشید؛ پس از بسته شدن زخم وریدی هم ادامه دهید.
- روزانه راه بروید و هنگام نشستن چند بار پنجهی پا را بالا و پایین کنید.
- پوست خشک ساق را با مرطوبکنندهی ساده و بیعطر نرم کنید و خارش را درمان کنید.
- ساق را از ضربه حفظ کنید؛ لبهی تخت و مبلمان را بپوشانید.
- سیگار را کنار بگذارید و قند، فشار و چربی خون را کنترل کنید.
زخم ساق پا در کلینیک درمان زخم
در کلینیک درمان زخم، هر زخم ساق اندازهگیری و ثبت میشود و پیش از بانداژ فشاری، تست ABI انجام میشود. اگر نشانهی کمبود خونرسانی یا علت غیرمعمول دیده شود، بیمار به جراح عروق یا پزشک مربوط فرستاده میشود. برای مسیر مراجعه، کلینیک زخم تهران را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
زخم ساق پا خطرناک است؟
بیشتر زخمهای ساق با درمان درست خوب میشوند، اما خودشان نشانهی بیماری رگ یا دیابتاند که باید درمان شود. زخمی که با پای سرد، تب یا قرمزی رو به گسترش همراه است، فوری است.
زخم ساق پا با پماد خوب میشود؟
نه، اگر علت آن درمان نشود. زخم وریدی با فشار درمانی خوب میشود و زخم شریانی با باز کردن رگ. پماد ممکن است پوست ساق را حساس هم بکند.
زخم ساق پا چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
زخم وریدی با بانداژ فشاری منظم معمولاً در سه تا شش ماه بسته میشود؛ زخمهای بزرگ و قدیمی بیشتر. زخم ضربهای کوچک در پوست سالم چند هفته طول میکشد.
برای زخم ساق پا به چه دکتری مراجعه کنم؟
برای ارزیابی اول، کلینیک یا پزشک زخم؛ برای درمان رگها جراح عروق؛ و برای زخمهای غیرمعمول پزشک پوست. راهنمای انتخاب را در متخصص زخم تهران آوردهایم.
منابع
- National Wound Care Strategy Programme (NHS England). Lower limb recommendations for clinical care. 2020.
- De Maeseneer MG, et al. European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022.
- Scottish Intercollegiate Guidelines Network (SIGN 120). Management of chronic venous leg ulcers. 2010.
- NICE Clinical Knowledge Summaries. Leg ulcer – venous.



