تاثیر پانسمان نوین زخم در بهبود زخم

پانسمان نوین زخم به پانسمان‌هایی گفته می‌شود که برخلاف گاز ساده، رطوبت مناسب را در سطح زخم نگه می‌دارند، ترشح اضافه را جذب می‌کنند، به زخم نمی‌چسبند و از پوست اطراف محافظت می‌کنند. هیدروکلوئید، هیدروژل، آلژینات، فوم، فیلم شفاف، پانسمان‌های ضدمیکروبی مثل نقره و پانسمان کلاژن از انواع آن هستند. هیچ پانسمانی برای همه‌ی زخم‌ها بهترین نیست. پانسمان درست بر اساس مقدار ترشح، عمق زخم، وجود بافت مرده یا عفونت و خون‌رسانی پا انتخاب می‌شود و با تغییر زخم عوض می‌شود.

ترمیم مرطوب زخم؛ اساس پانسمان‌های نوین

تا دهه‌ی ۱۹۶۰ تصور می‌شد زخم باید خشک شود و دلمه ببندد. در سال ۱۹۶۲، جورج وینتر، پژوهشگر انگلیسی، در آزمایشی روی پوست خوک نشان داد زخم‌های سطحی که زیر یک پوشش نگه‌دارنده‌ی رطوبت بودند، حدود دو برابر سریع‌تر از زخم‌های در معرض هوا پوست تازه آوردند. پژوهش‌های بعدی روی انسان هم همین را تأیید کرد و پانسمان‌های نوین بر همین اساس ساخته شدند.

محیط مرطوبِ متعادل این مزیت‌ها را دارد:

• حرکت آسان‌تر سلول‌های پوست: سلول‌های تازه‌ی پوست (کراتینوسیت‌ها) روی سطح مرطوب راحت‌تر حرکت می‌کنند و لازم نیست زیر دلمه‌ی خشک راه باز کنند.
• پاک‌سازی طبیعی بافت مرده: آنزیم‌های خود بدن در محیط مرطوب، بافت مرده را آرام‌آرام نرم و جدا می‌کنند (دبریدمان اتولیتیک).
• حفظ عوامل رشد که سلول‌های ترمیم‌کننده و ساخت کلاژن را فعال می‌کنند.
• درد کمتر هنگام تعویض پانسمان، چون پانسمان به بافت تازه نمی‌چسبد.
• جای زخم بهتر در بسیاری از زخم‌های سطحی.

«مرطوب» به معنی خیس نیست. ترشح بیش از حد پوست اطراف را سفید و نرم می‌کند (ماسراسیون) و زخم را بزرگ‌تر می‌کند. هدف، رطوبت متعادل است. در زخم‌های تمیز، پانسمان‌های نگه‌دارنده‌ی رطوبت عفونت را بیشتر نمی‌کنند. زخم عفونی، اما، به درمان عفونت نیاز دارد و پانسمان به‌تنهایی کافی نیست.

چرا مدت زمان درمان زخم به پانسمان زخم بستگی دارد؟

پانسمان مناسب شرایط ترمیم را فراهم می‌کند، ولی زخم را به‌تنهایی خوب نمی‌کند. سرعت بهبود بیشتر به علت زخم بستگی دارد، یعنی فشار در زخم بستر، کمبود خون‌رسانی، نارسایی وریدی، دیابت، عفونت یا تغذیه. پانسمان نادرست، مثلاً پانسمان بسته روی زخم پرترشح یا گاز خشکی که به زخم می‌چسبد، می‌تواند ترمیم را کند کند، پوست اطراف را خراب کند یا با هر تعویض بافت تازه را بکند. پژوهش‌ها برتری قطعی یک برند یا یک نوع پانسمان را بر بقیه برای همه‌ی زخم‌ها نشان نداده‌اند. به همین دلیل، راهنماها انتخاب پانسمان را بر اساس وضعیت زخم و ارزیابی منظم توصیه می‌کنند.

انواع پانسمان نوین زخم

پانسمان هیدروکلوئید

ورقه‌ای چسبنده که ذرات ژل‌ساز مثل پکتین، ژلاتین و کربوکسی‌متیل‌سلولز دارد. با جذب ترشح به ژل تبدیل می‌شود و رطوبت را نگه می‌دارد. برای زخم‌های سطحی با ترشح کم تا متوسط، مثل زخم بستر درجه‌ی ۲ و خراشیدگی‌ها مناسب است و به نرم شدن مقدار کمی بافت مرده‌ی زرد کمک می‌کند. برای زخم پرترشح، عمیق یا عفونی، زخم پای دیابتی با خون‌رسانی کم و پوست شکننده مناسب نیست. ژل زرد و بوی آن هنگام برداشتن طبیعی است و با چرک اشتباه گرفته نشود. بیشتر بخوانید: راهنمای پانسمان هیدروکلوئید.

پانسمان هیدروژل

ژل یا ورقه‌ای که بیشتر آن آب است و به زخم رطوبت می‌دهد. برای زخم‌های خشک، نرم کردن بافت مرده‌ی خشک (اسکار) یا زرد، و کاهش درد در سوختگی‌های سطحی کاربرد دارد. معمولاً یک پانسمان رویی لازم دارد. برای زخم پرترشح مناسب نیست. روی بافت سیاه و خشکِ پای کم‌خون هم نباید گذاشته شود، چون آن بافت باید تا بررسی عروقی خشک بماند.

پانسمان آلژینات

از جلبک دریایی ساخته می‌شود و به‌صورت ورقه یا رشته (طناب) است. با جذب ترشح به ژل نرم تبدیل می‌شود. برای زخم‌های با ترشح متوسط تا زیاد و پر کردن حفره‌ها و تونل‌ها به کار می‌رود و به بند آمدن خونریزی‌های جزئی هم کمک می‌کند. پانسمان رویی لازم دارد و روی زخم خشک به آن می‌چسبد. پانسمان‌های «هیدروفایبر» کاربرد مشابهی دارند.

پانسمان فوم

اسفنج پلی‌اورتان نرم و جاذب، با لبه‌ی چسبنده یا سیلیکونی یا بدون آن. برای زخم‌های با ترشح متوسط تا زیاد، زیر بانداژ فشاری در زخم وریدی و برای محافظت از نقاط تحت فشار مناسب است. فوم‌های سیلیکونی چندلایه روی ساکروم و پاشنه در بیماران پرخطر برای پیشگیری از زخم بستر هم توصیه می‌شوند.

فیلم شفاف

لایه‌ی نازک و شفاف پلی‌اورتان که آب و میکروب از آن رد نمی‌شود، ولی هوا رد می‌شود. برای زخم‌های بسیار سطحی، محافظت از پوست در معرض اصطکاک، روی محل سرم و به‌عنوان پانسمان رویی کاربرد دارد. ترشح را جذب نمی‌کند.

پانسمان‌های ضدمیکروبی (نقره، ید و عسل طبی)

برای کاهش میکروب‌ها در زخمی که نشانه‌های عفونت موضعی دارد یا به‌کندی پیش می‌رود. معمولاً حدود دو هفته استفاده و سپس ارزیابی دوباره می‌شوند و نباید ماه‌ها بی‌دلیل ادامه یابند. عفونتی که به پوست اطراف یا عمق گسترش یافته یا با تب همراه است، آنتی‌بیوتیک و معاینه‌ی پزشک لازم دارد. عسل طبی با عسل خوراکی فرق دارد و عسل خوراکی روی زخم گذاشته نشود.

پانسمان کلاژن و پانسمان کامپوزیت

پانسمان کلاژن برای زخم‌های مزمن تمیزی که ترمیمشان متوقف شده به کار می‌رود (پانسمان کلاژن). پانسمان کامپوزیت چند لایه‌ی جاذب، تماسی و چسبنده را در یک پانسمان دارد (پانسمان کامپوزیت). لایه‌های تماسی سیلیکونی هم برای زخم و پوست شکننده و کاهش درد تعویض کاربرد دارند.

وکیوم تراپی

در زخم‌های بزرگ و پرترشح، پانسمان مخصوص با مکش کنترل‌شده ترشح را خارج می‌کند و رشد بافت را تحریک می‌کند. بیشتر بخوانید: وکیوم تراپی زخم.

انتخاب پانسمان بر اساس وضعیت زخم

این جدول راهنمای کلی است. پانسمان هر زخم را درمانگر پس از معاینه انتخاب می‌کند.

گاز خشک یا گاز مرطوبی که روی زخم خشک و سپس کنده می‌شود، دردناک است و بافت سالم را هم برمی‌دارد. امروزه برای زخم‌های مزمن توصیه نمی‌شود. بیشتر بخوانید: دبریدمان زخم.

پانسمان زخم سوختگی

پس از سرد کردن سوختگی با آب جاری معمولی (نه یخ) به مدت ۲۰ دقیقه، سوختگی سطحی کوچک با یک پانسمان نچسب پوشانده می‌شود. برای کمک‌های اولیه، پوشاندن سست با سلفون تمیز هم مناسب است. از پنبه و پانسمان‌های پرزدار که به زخم می‌چسبند استفاده نکنید. برای سوختگی‌های درجه‌ی دو، پانسمان‌های سیلیکونی، فوم، هیدروژل یا پانسمان‌های نقره بسته به عمق و ترشح انتخاب می‌شوند. سوختگی‌های عمیق، وسیع یا روی صورت، دست، پا و ناحیه‌ی تناسلی باید پزشک ببیند. بیشتر بخوانید: درمان زخم سوختگی.

پانسمان زخم دیابتی

در زخم پای دیابتی، پانسمان باید ترشح را کنترل کند، کفش را تنگ نکند و امکان دیدن روزانه‌ی زخم را بدهد. ولی مهم‌تر از نوع پانسمان، برداشتن فشار از روی زخم، دبریدمان، درمان عفونت و بررسی عروق است. بیشتر بخوانید: انواع پانسمان‌های زخم پای دیابتی.

نکته‌های تعویض پانسمان

• فاصله‌ی تعویض به نوع پانسمان و مقدار ترشح بستگی دارد. اگر پانسمان از لبه نشت کرد یا کنده شد، باید عوض شود.
• زخم را با سرم شستشو یا آب آشامیدنی تمیز بشویید. مواد تحریک‌کننده مثل الکل و آب اکسیژنه را روی زخم نریزید.
• پانسمان باید حدود ۲ تا ۳ سانتی‌متر از لبه‌ی زخم بزرگ‌تر باشد.
• بوی بد، قرمزی رو به گسترش، درد بیشتر، ترشح چرکی یا تب نشانه‌ی عفونت است و با تعویض پانسمان حل نمی‌شود؛ مراجعه کنید.

در مطب درمان زخم، پانسمان هر زخم بر اساس اندازه‌گیری و ارزیابی همان جلسه انتخاب می‌شود و با تغییر زخم عوض می‌شود. کلینیک زخم تهران (نشانی و روند مراجعه)

پرسش‌های پرتکرار

پانسمان نوین هر چند روز یک‌بار عوض می‌شود؟

بسته به نوع پانسمان و ترشح زخم، از هر روز تا هر سه تا هفت روز. یکی از مزیت‌های این پانسمان‌ها تعویض کمتر از گاز است. فاصله را درمانگر شما تعیین می‌کند.

آیا بهتر است زخم را باز بگذاریم تا هوا بخورد؟

در بیشتر زخم‌ها نه. زخم پوشیده و مرطوبِ متعادل سریع‌تر و با درد کمتر خوب می‌شود. استثنای مهم، بافت سیاه و خشک روی پای کم‌خون است که باید خشک بماند.

پانسمان نوین را خودم می‌توانم انتخاب کنم؟

برای خراش و بریدگی کوچک و تمیز، یک پانسمان ساده‌ی نچسب کافی است. برای زخم مزمن، عمیق، عفونی یا زخم افراد دیابتی، انتخاب پانسمان باید با معاینه باشد، چون پانسمان نادرست ترمیم را عقب می‌اندازد.

منابع

• Winter GD. Formation of the scab and the rate of epithelization of superficial wounds in the skin of the young domestic pig. Nature. 1962;193:293–294.
• NICE. Diabetic foot problems: prevention and management (NG19), recommendations on dressings.
• EPUAP/NPIAP/PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. 2019.
• International Wound Infection Institute. Wound Infection in Clinical Practice. 2022.