علت دیر خوب شدن زخم چیست؟ ۱۲ دلیل و اینکه کی باید نگران شد
زخم معمولی در یکی دو هفته بسته میشود. اگر زخمی بیشتر طول کشید، معمولاً عفونت، بافت مرده، فشار، ورم، خونرسانی کم، دیابت، کمبود پروتئین، سیگار یا داروها علت آن است. فهرست علتها و زمانی که باید پزشک ببیند.
فهرست مطالب
- زخم معمولاً چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
- علتهای دیر خوب شدن زخم در خود زخم
- ۱. عفونت
- ۲. بافت مرده و پوسته
- ۳. فشار، ساییدگی و حرکت
- ۴. رطوبت نامناسب
- ۵. جسم خارجی
- ۶. ورم
- علتهای بدنی و بیماریها
- ۷. دیابت
- ۸. خونرسانی کم
- ۹. تغذیه
- ۱۰. داروها
- ۱۱. سن، چاقی و بیماریهای دیگر
- ۱۲. علتهای کمتر شایع
- دیر خوب شدن زخم نشانهی چیست؟
- چند وضعیت رایج
- زخمهای سطحی و جوش
- زخم دست
- زخم ساق پا
- برای زخمی که دیر خوب میشود چه کنیم؟
- چه زمانی باید فوری مراجعه کرد؟
- پرسشهای پرتکرار
- چرا جای زخم خوب نمیشود؟
- کدام ویتامین زخم را زودتر خوب میکند؟
- پماد ترمیمکننده زخم را زودتر خوب نمیکند؟
- آیا استرس و کمخوابی هم ترمیم را کند میکنند؟
- منابع
علت دیر خوب شدن زخم در بیشتر موارد یکی از اینهاست: عفونت، بافت مرده یا پوستهای که مدام کنده میشود، فشار و ساییدگی روی زخم، ورم، خونرسانی کم، و بیماریهایی مثل دیابت. کمبود پروتئین، سیگار، سن بالا و داروهایی مثل کورتون هم ترمیم را کند میکنند. یک زخم کوچک و تمیز معمولاً در یک تا دو هفته بسته میشود. اگر زخمی دو هفته است کوچکتر نشده، یا بیش از چهار تا شش هفته باز مانده، باید پزشک یا کلینیک زخم آن را ببیند تا علت پیدا شود. زخمی که دیر خوب میشود گاهی اولین نشانهی دیابت یا بیماری رگهاست.

زخم معمولاً چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
ترمیم زخم سه مرحله دارد که روی هم میافتند. در چند روز اول، التهاب طبیعی است: کمی قرمزی، ورم و درد. بعد کف زخم با بافت قرمز و دانهدانه (بافت گرانوله) پر میشود و پوست تازه از لبهها جلو میآید. در آخر، پوست تازه ماهها محکمتر میشود. ترتیب رنگهای زخم در این مسیر را در رنگ زخم و معنی آن ببینید.

معیار عملی ساده است: زخمی که در دو هفته کوچکتر نشده، دیر خوب میشود؛ زخمی که با مراقبت درست بیش از چهار تا شش هفته باز مانده، به آن زخم مزمن میگویند. در زخمهای مزمن، ترمیم در مرحلهی التهاب گیر میکند و تا علت برطرف نشود، جلو نمیرود.
علتهای دیر خوب شدن زخم در خود زخم

۱. عفونت
میکروبهایی که در زخم زیاد شدهاند، بافت تازه را از بین میبرند. نشانهها: قرمزی و ورمی که بعد از روزهای اول بیشتر میشود، گرمی، درد تازه، چرک و بوی بد. در زخمهای قدیمی گاهی تنها نشانه همین است که زخم دیگر کوچک نمیشود. فهرست کامل نشانهها در علائم عفونت زخم آمده است.
۲. بافت مرده و پوسته
لایهی زرد چسبنده یا سیاه و خشک روی زخم، جلوی رشد پوست تازه را میگیرد. این بافت باید با دبریدمان، یعنی برداشتن بافت مرده توسط درمانگر، برداشته شود. کندن مکرر دلمه با ناخن هم هر بار زخم را از اول باز میکند؛ این یکی از دلیلهای رایج دیر خوب شدن جوشها و زخمهای کوچک صورت و دست است.
۳. فشار، ساییدگی و حرکت
زخمی که زیر کفش است، روی آن نشسته یا خوابیده میشود، یا روی مفصلی است که مدام خم و راست میشود، هر روز دوباره آسیب میبیند. زخم کف پا و زخم بستر بدون برداشتن فشار خوب نمیشوند.
۴. رطوبت نامناسب
زخم برای ترمیم به محیط مرطوب نیاز دارد، نه خشک و نه خیس. «هوا دادن» به زخم و باز گذاشتنش، کف آن را خشک و ترکدار میکند. پانسمانی هم که دیر عوض شود و خیس بماند، پوست اطراف زخم را سفید و نرم میکند و زخم بزرگتر میشود.
۵. جسم خارجی
تکهای شیشه، خار، چوب، نخ بخیه یا پیچ جراحی در زخم، آن را باز نگه میدارد. زخمی که با وجود مراقبت از یک نقطه مدام ترشح میکند، باید از این نظر بررسی شود.
۶. ورم
ورم ساق، که در نارسایی سیاهرگها، نارسایی قلب یا ایستادن طولانی پیش میآید، رسیدن اکسیژن را به زخم کم میکند. به همین دلیل بیشتر زخمهای قدیمی ساق، زخم وریدیاند و با بانداژ فشاری بهتر میشوند. بیشتر بخوانید: زخم ساق پا.
علتهای بدنی و بیماریها
۷. دیابت
قند خون بالا کار سلولهای دفاعی را کند میکند، رگهای کوچک را آسیب میزند و حس پا را کم میکند. زخمی که در فرد دیابتی دیر خوب میشود باید زود دیده شود. توضیح کامل را در تأثیر دیابت بر بهبود زخم آوردهایم. اگر دیابت ندارید ولی زخمهایتان دیر خوب میشود و تشنگی، پرادراری یا کاهش وزن بیدلیل هم دارید، قند خونتان را آزمایش کنید.
۸. خونرسانی کم
اکسیژن و مواد لازم برای ترمیم از راه خون به زخم میرسد. تنگی سرخرگهای پا (بیماری شریانی محیطی) زخمهای دردناکی روی انگشتان و لبهی پا میسازد که بدون باز کردن رگ خوب نمیشوند. سیگار هم رگها را تنگ میکند. بیشتر بخوانید: زخم شریانی.
۹. تغذیه
بدن بافت تازه را از پروتئین میسازد. کسی که کم غذا میخورد، سالمندی که اشتها ندارد، یا بیمار بستری که وزن کم کرده، زخمهایش دیر خوب میشود. کمبود آهن، روی و ویتامین C هم ترمیم را کند میکند، اما خوردن مکمل وقتی کمبودی ندارید زخم را سریعتر خوب نمیکند. بیشتر بخوانید: ویتامینها و درمان زخم.
۱۰. داروها
کورتون خوراکی یا تزریقی طولانی، داروهای شیمیدرمانی، بعضی داروهای ضدالتهاب و داروهایی که برای پیوند عضو یا بیماریهای خودایمنی مصرف میشوند، ترمیم را کند میکنند. این داروها را خودسرانه قطع نکنید؛ با پزشکی که آنها را تجویز کرده صحبت کنید.
۱۱. سن، چاقی و بیماریهای دیگر
پوست سالمندان نازکتر است و سلولها کندتر تقسیم میشوند. چاقی کشش روی بخیهها را بیشتر و خونرسانی بافت چربی را کمتر میکند (تأثیر چاقی بر ترمیم زخم). نارسایی کلیه، بیماری کبد، کمخونی و بیماریهای خودایمنی هم سهم دارند.
۱۲. علتهای کمتر شایع
زخمی که لبههای برجسته و نامنظم دارد، راحت خونریزی میکند یا با هیچ درمانی بهتر نمیشود، ممکن است سرطان پوست باشد و نمونهبرداری لازم دارد (زخم بدخیم). التهاب رگهای کوچک (زخم واسکولیتی) و بعضی بیماریهای پوستی هم زخمهایی میسازند که با پانسمان معمولی خوب نمیشوند.
دیر خوب شدن زخم نشانهی چیست؟
زخم کند گاهی فقط بهخاطر مراقبت نادرست است، اما گاهی پیام یک بیماری زمینهای است. اینها ارزش بررسی دارند:
- دیابت تشخیصدادهنشده یا کنترلنشده: آزمایش قند ناشتا و HbA1c.
- بیماری رگهای پا: پای سرد، درد ساق هنگام راه رفتن، زخم روی انگشتان. تست ABI سادهترین بررسی است.
- کمخونی و سوءتغذیه: آزمایش خون و پروتئین خون.
- اختلال ایمنی: عفونتهای پشت سر هم یا زخمهایی که بارها چرک میکنند.
- سرطان پوست: زخمی که شکلش عوض میشود یا ماهها خوب نمیشود.
چند وضعیت رایج
زخمهای سطحی و جوش
زخم سطحی که دیر خوب میشود، معمولاً یا هر روز با ناخن کنده میشود، یا خشک و بیپانسمان مانده است. یک پانسمان کوچک یا ژل سادهی وازلین، و دست نزدن، اغلب کافی است. «جای زخم» با خود زخم فرق دارد: لکهی قهوهای یا قرمزی که پس از بسته شدن جوش یا زخم میماند، ماهها طول میکشد تا کمرنگ شود و معنیاش این نیست که زخم خوب نشده است. ضدآفتاب کمک میکند تیرهتر نشود.
زخم دست
شستن زیاد دست، کار با مواد شوینده، دستکش خیس و حرکت مداوم انگشتان، زخم دست را باز نگه میدارد. در زمان کار دستکش خشک بپوشید و زخم را با چسب ضدآب بپوشانید. زخم دست در فرد دیابتی میتواند جدی باشد: زخم دیابتی دست.
زخم ساق پا
زخم ساقی که پس از ضربهی کوچکی ماهها باز مانده، معمولاً پشتش نارسایی سیاهرگها یا دیابت است. این زخم با پماد خوب نمیشود و بانداژ فشاری یا درمان رگ لازم دارد.
بیماری که زمین خورده بود و فکر میکرد زخم ساقش خودش خوب میشود، از ماهها درمان زخمی میگوید که دیابت آن را سختتر کرده بود.
برای زخمی که دیر خوب میشود چه کنیم؟

اگر این کارها را دو هفته درست انجام دادید و زخم بهتر نشد، زمان آن است که زخم معاینه شود. در معاینه، اندازه و عمق زخم ثبت میشود، نشانههای عفونت، خونرسانی و حس پا بررسی میشود و در صورت نیاز آزمایش خون، عکس یا کشت زخم درخواست میشود. درمان بعد از آن، علت را هدف میگیرد: دبریدمان، پانسمان مناسب، برداشتن فشار، بانداژ فشاری یا ارجاع به جراح عروق. اصول کلی را در مراقبت از زخم در خانه و درمان زخم نوشتهایم.
چه زمانی باید فوری مراجعه کرد؟
- همان روز باید دیده شود: قرمزی که دور زخم پخش میشود، رگهی قرمز روی پوست، چرک، بوی بد، تب؛ و هر زخم تازه در پای فرد دیابتی.
- با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر تب با گیجی یا حال عمومی بد، درد خیلی شدیدتر از ظاهر زخم، پوست کبود و سیاه، یا پای سرد و رنگپریده.
- در اولین فرصت نوبت بگیرید برای زخمی که دو هفته کوچک نشده یا چهار هفته باز مانده.
در کلینیک درمان زخم، زخمهایی که دیر خوب میشوند ارزیابی و علت آنها دنبال میشود. برای مسیر مراجعه، کلینیک زخم تهران را ببینید.
پرسشهای پرتکرار
چرا جای زخم خوب نمیشود؟
اگر زخم بسته شده و فقط رنگ آن مانده، این طبیعی است و تا یک سال کمرنگتر میشود. اگر جای زخم برجسته، سفت و خارشدار شده، ممکن است اسکار هایپرتروفیک باشد که درمان خودش را دارد.
کدام ویتامین زخم را زودتر خوب میکند؟
اگر کمبودی ندارید، هیچ ویتامینی ترمیم را تند نمیکند. غذای کافی با پروتئین، میوه و سبزی مهمتر از مکمل است. مکمل را وقتی بخورید که آزمایش یا پزشک کمبود را نشان داده است.
پماد ترمیمکننده زخم را زودتر خوب نمیکند؟
بیشتر زخمهای کوچک با تمیز نگه داشتن، پوشاندن و دست نزدن خوب میشوند. پمادهای مختلف، بهخصوص پمادهای آنتیبیوتیک و کورتوندار، اگر بیجا مصرف شوند ممکن است پوست را حساس کنند. زخمی که دیر خوب میشود علت دارد و پماد آن علت را درمان نمیکند.
آیا استرس و کمخوابی هم ترمیم را کند میکنند؟
پژوهشها نشان دادهاند استرس طولانی ترمیم زخم را کند میکند. خواب کافی و آرامش کمک میکند، اما جای درمان علتهای اصلی را نمیگیرد.
منابع
- Guo S, DiPietro LA. Factors affecting wound healing. Journal of Dental Research. 2010;89(3):219-229.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Chronic wounds: advanced wound dressings and antimicrobial dressings (ESMPB2). 2016.
- World Union of Wound Healing Societies (WUWHS). Consensus document: Wound exudate, effective assessment and management. 2019.
- Schultz GS, et al. Wound bed preparation: a systematic approach to wound management. Wound Repair and Regeneration. 2003;11(Suppl 1):S1-28.



