لیزر درمانی زخم با لیزر کم‌توان؛ کاربرد، روش انجام و شواهد علمی

لیزر درمانی زخم با لیزر کم‌توان (Low-Level Laser Therapy یا LLLT، که امروزه «فوتوبیومدولاسیون» هم نامیده می‌شود) یعنی تاباندن نور قرمز یا مادون‌قرمز نزدیک با توان کم به زخم و اطراف آن. این نور بافت را نمی‌سوزاند و نمی‌برد و گرمای محسوسی ندارد. هدف آن تحریک سلول‌های ترمیم‌کننده و کم کردن درد و التهاب است. هر جلسه چند دقیقه طول می‌کشد، بدون درد است و معمولاً دو تا سه بار در هفته تکرار می‌شود. لیزر کم‌توان درمان مکمل است، نه جایگزین درمان اصلی، یعنی دبریدمان، پانسمان مناسب، برداشتن فشار، کنترل عفونت و درمان علت زخم. شواهد علمی آن برای ترمیم زخم‌های مزمن هنوز محدود و متناقض است.

لیزر کم‌توان چیست و چه فرقی با لیزرهای دیگر دارد؟

لیزرها بر اساس توان و طول موج کاربردهای بسیار متفاوتی دارند:

• لیزر کم‌توان (درمانی): نور قرمز یا مادون‌قرمز نزدیک، معمولاً با طول موج حدود ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ نانومتر و توان چند میلی‌وات تا چند صد میلی‌وات. بافت را گرم یا تخریب نمی‌کند و برای تحریک ترمیم و کاهش درد به کار می‌رود. این مقاله درباره‌ی همین نوع است.
• لیزر پرتوان (جراحی): مثل لیزر CO2 که بافت را می‌برد یا تبخیر می‌کند، و برای برداشتن ضایعه‌های پوستی، زگیل یا میخچه کاربرد دارد. «لیزر میخچه» از این نوع است، نه لیزر کم‌توان. بیشتر بخوانید: درمان میخچه.

دستگاه‌های نوری LED با طول موج‌های مشابه هم وجود دارند و «نوردرمانی» نامیده می‌شوند. سازوکار آن‌ها شبیه لیزر کم‌توان است.

لیزر کم‌توان چگونه روی زخم اثر می‌گذارد؟

نور قرمز و مادون‌قرمز نزدیک تا عمق کمی در بافت نفوذ می‌کند و جذب آنزیم‌هایی در میتوکندری (نیروگاه سلول) می‌شود. در پژوهش‌های آزمایشگاهی، این کار تولید انرژی سلول (ATP) را بیشتر کرده، فعالیت فیبروبلاست‌ها و ساخت کلاژن را افزایش داده و نشانگرهای التهاب را کم کرده است. اثر ضد درد آن هم در چند حوزه گزارش شده است. اما اثر در آزمایشگاه همیشه به بهتر شدن زخم بیمار تبدیل نمی‌شود. برای همین، نتیجه‌ی کارآزمایی‌های بالینی مهم‌تر است.

مراحل لیزر درمانی زخم

1. ارزیابی: علت زخم، خون‌رسانی، عفونت و داروهای بیمار بررسی می‌شود. لیزر فقط وقتی کنار درمان اصلی معنی دارد که این مسائل کنترل شده باشند.
2. تمیز کردن زخم: زخم شسته و پانسمان برداشته می‌شود. در صورت نیاز، دبریدمان انجام می‌شود.
3. محافظت از چشم: بیمار و درمانگر عینک محافظ مخصوص طول موج دستگاه را می‌زنند.
4. تابش: پروب دستگاه بدون تماس یا با پوشش استریل، روی لبه‌ها و بستر زخم حرکت داده یا نقطه‌به‌نقطه نگه داشته می‌شود. هر جلسه چند دقیقه طول می‌کشد. بیمار معمولاً چیزی جز گرمای خفیف حس نمی‌کند.
5. پانسمان دوباره و ثبت اندازه‌ی زخم.
6. تکرار: معمولاً دو تا سه بار در هفته، به مدت چند هفته، بر اساس پاسخ زخم.

لیزر کم‌توان برای چه زخم‌هایی به کار می‌رود؟

• زخم پای دیابتی و زخم‌های مزمن دیرترمیم، به‌عنوان مکمل. بیشتر بخوانید: درمان زخم پای دیابتی.
• زخم بستر و زخم‌های وریدی، که شواهد آن‌ها محدود است.
• زخم‌های دردناک، برای کاهش درد.
• زخم‌های دهان ناشی از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی (موکوزیت): روشن‌ترین شواهد لیزر کم‌توان در این حوزه است و انجمن‌های بین‌المللی سرطان استفاده از آن را برای پیشگیری از موکوزیت دهان در گروه‌های مشخصی از بیماران توصیه می‌کنند. این کاربرد در مراکز سرطان انجام می‌شود.

شواهد علمی؛ لیزر درمانی زخم چقدر مؤثر است؟

بیشتر کارآزمایی‌های لیزر در زخم‌های مزمن کوچک‌اند، شیوه‌ی انجامشان با هم فرق دارد و خطر سوگیری بالایی دارند. پس لیزر کم‌توان روشی کم‌خطر است و ممکن است در بعضی بیماران به کاهش درد و ترمیم کمک کند، اما اثر آن بر بستن زخم ثابت نشده است. هر کس آن را «درمان قطعی زخم» معرفی کند، با شواهد علمی همراه نیست.

چه کسانی نباید لیزر کم‌توان بگیرند؟

• تابش روی سرطان شناخته‌شده یا ضایعه‌ای که به بدخیمی مشکوک است
• تابش مستقیم به چشم (همیشه عینک محافظ لازم است)
• تابش روی شکم یا لگن در بارداری، به علت نبود اطلاعات کافی
• مصرف داروهای حساس‌کننده به نور، که باید پیش از درمان گفته شود
• زخم با عفونت کنترل‌نشده یا پای کم‌خونِ درمان‌نشده، که پیش از هر درمان مکملی به درمان اصلی نیاز دارد

عوارض لیزر کم‌توان

لیزر کم‌توان در صورت رعایت اصول، عارضه‌ی کمی دارد. گاهی گرمای خفیف، سوزش موقت یا قرمزی کوتاه‌مدت پوست گزارش شده است. مهم‌ترین خطر، آسیب به چشم با تابش مستقیم است که با عینک محافظ پیشگیری می‌شود.

لیزر کم‌توان در کنار درمان اصلی زخم

هیچ روش مکملی زخم را خوب نمی‌کند، مگر علت آن درمان شود:

• در زخم پای دیابتی: برداشتن فشار با کفش یا وسیله‌ی مخصوص، کنترل قند و بررسی عروق
• در زخم بستر: جابه‌جایی منظم و تشک مناسب. بیشتر بخوانید: تشک زخم بستر.
• در زخم وریدی: بانداژ فشاری
• در همه‌ی زخم‌ها: دبریدمان، پانسمان مناسب و درمان عفونت. بیشتر بخوانید: پانسمان نوین زخم.

لیزر درمانی زخم در مطب درمان زخم

در مطب درمان زخم، لیزر کم‌توان فقط به‌عنوان درمان مکمل و کنار درمان اصلی زخم به کار می‌رود، پس از ارزیابی زخم و خون‌رسانی آن. روند زخم در جلسه‌ها اندازه‌گیری می‌شود و اگر پاسخ کافی نبود، برنامه‌ی درمان تغییر می‌کند. کلینیک زخم تهران و روند مراجعه

پرسش‌های پرتکرار

لیزر درمانی زخم درد دارد؟

نه. لیزر کم‌توان بافت را نمی‌سوزاند و بیشتر بیماران چیزی حس نمی‌کنند یا فقط گرمای خفیفی حس می‌کنند.

هر جلسه لیزر چقدر طول می‌کشد و چند جلسه لازم است؟

هر جلسه معمولاً چند دقیقه است، بسته به اندازه‌ی زخم. جلسه‌ها اغلب دو تا سه بار در هفته و به مدت چند هفته انجام می‌شوند. تعداد آن‌ها بر اساس پاسخ زخم تعیین می‌شود.

لیزر کم‌توان با لیزر میخچه یکی است؟

نه. لیزر میخچه یک لیزر پرتوان است که بافت را برمی‌دارد. لیزر کم‌توان بافت را تخریب نمی‌کند و برای تحریک ترمیم و کاهش درد است.

آیا لیزر به‌تنهایی زخم دیابتی را خوب می‌کند؟

نه. بدون برداشتن فشار، دبریدمان، کنترل عفونت و قند، و خون‌رسانی کافی، زخم پای دیابتی خوب نمی‌شود. لیزر در بهترین حالت یک کمک است.

منابع

• IWGDF. Guidelines on interventions to enhance healing of foot ulcers in people with diabetes (2023 update), recommendation 15 (physical therapies, including light and laser).
• Chen C, et al. Phototherapy for treating pressure ulcers. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014; CD009224.
• Elad S, et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020.
• Hamblin MR. Mechanisms and applications of the anti-inflammatory effects of photobiomodulation. AIMS Biophysics. 2017.