درمان عفونت زخم جراحی

عفونت زخم جراحی (Surgical Site Infection یا SSI) عفونتی است که تا ۳۰ روز پس از عمل، یا تا ۹۰ روز اگر در بدن ایمپلنت گذاشته شده باشد، در محل برش جراحی ایجاد می‌شود. نشانه‌های اصلی آن قرمزیِ رو به گسترش، درد بیشتر، گرمی و تورم اطراف زخم، ترشح کدر یا چرکی، بوی بد، باز شدن بخیه و تب است. درمان آن معمولاً باز کردن و تخلیه‌ی زخم، شستشو و پانسمان منظم و در بسیاری از موارد آنتی‌بیوتیک است. تصمیم درمان با جراح یا پزشک است. اگر زخم جراحی‌تان این نشانه‌ها را دارد، همان روز با جراح خود تماس بگیرید و آنتی‌بیوتیک یا پماد خودسرانه شروع نکنید.

عفونت زخم جراحی چیست و چه انواعی دارد؟

برش جراحی در محیط استریل ایجاد می‌شود، اما میکروب‌های پوست خود بیمار یا اندام‌هایی که در عمل باز شده‌اند (مثل روده) ممکن است وارد زخم شوند. بر اساس عمق عفونت، سه نوع عفونت زخم جراحی وجود دارد:

• سطحی: فقط پوست و چربی زیر پوست محل برش را درگیر می‌کند. شایع‌ترین نوع است.
• عمقی: به لایه‌های عمیق‌تر، یعنی فاسیا و عضله، رسیده است.
• اندام یا فضای داخلی: عفونت در اندام یا فضایی است که در عمل دستکاری شده، مثلاً آبسه‌ی داخل شکم پس از جراحی روده.

انواع زخم جراحی بر اساس میزان آلودگی

جراحان زخم‌های جراحی را از نظر خطر عفونت در چهار دسته قرار می‌دهند (طبقه‌بندی CDC). هرچه دسته بالاتر باشد، خطر عفونت بیشتر است:

علائم و نشانه‌های عفونت زخم جراحی

کمی قرمزی، تورم و درد در روزهای اول پس از عمل طبیعی است و رفته‌رفته کم می‌شود. عفونت معمولاً چند روز تا دو هفته پس از عمل خود را نشان می‌دهد و نشانه‌هایش به‌جای کم شدن، بیشتر می‌شوند:

• قرمزی که گسترده‌تر می‌شود یا رگه‌های قرمز از زخم به اطراف کشیده می‌شود
• درد، تورم یا سفتی که پس از روز سوم و چهارم بیشتر شده است
• گرمی پوست اطراف زخم
• ترشح کدر، زرد، سبز یا چرکی، یا بوی بد
• باز شدن بخشی از زخم یا جدا شدن لبه‌های بخیه
• تب، لرز یا حال عمومی بد

همان روز مراجعه کنید اگر تب بالا، لرز، تند شدن ضربان قلب، گیجی، قرمزی‌ای که به‌سرعت گسترش می‌یابد، درد شدیدی که با ظاهر زخم جور نیست، تغییر رنگ پوست به کبود یا سیاه، یا باز شدن کامل زخم دارید. بیشتر بخوانید: باز شدن بخیه بعد از عمل (دهیسنس زخم).

چه کسانی بیشتر دچار عفونت زخم جراحی می‌شوند؟

• افراد دیابتی، به‌خصوص با قند کنترل‌نشده در دوره‌ی جراحی
• افراد چاق؛ زخم‌های زیر چین شکم بیشتر عفونی می‌شوند
• افراد سیگاری
• سوءتغذیه، کم‌خونی و سن بالا
• مصرف کورتون، شیمی‌درمانی یا داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی
• جراحی طولانی، اورژانسی یا جراحی روده
• عفونت در جای دیگر بدن هم‌زمان با عمل

درمان عفونت زخم جراحی چگونه است؟

۱. معاینه و تشخیص

جراح یا پزشک زخم را معاینه می‌کند و در صورت وجود ترشح، از آن نمونه برای کشت می‌گیرد تا میکروب و آنتی‌بیوتیک مناسب مشخص شود. در عفونت‌های عمقی یا داخلی، سونوگرافی یا سی‌تی‌اسکن برای پیدا کردن آبسه لازم است.

۲. باز کردن و تخلیه‌ی زخم

در عفونت سطحی، معمولاً چند بخیه یا منگنه برداشته می‌شود تا چرک تخلیه شود. این کار مهم‌ترین بخش درمان است و آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی جای آن را نمی‌گیرد. زخم باز معمولاً بسته نمی‌شود و اجازه داده می‌شود از کف به بالا ترمیم شود.

۳. آنتی‌بیوتیک

وقتی قرمزی پوست اطراف گسترش یافته، تب وجود دارد یا عفونت عمقی است، پزشک آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی تجویز می‌کند. دوره‌ی آن را کامل کنید و خودسرانه قطع یا عوض نکنید.

۴. پاک‌سازی و پانسمان

زخم باز تا ترمیم کامل به شستشو، دبریدمان بافت مرده در صورت نیاز و پانسمان منظم نیاز دارد. پانسمان بر اساس مقدار ترشح انتخاب می‌شود (آلژینات، فوم و گاهی پانسمان‌های نقره). در زخم‌های بزرگ و پرترشح، پس از کنترل عفونت، وکیوم تراپی زخم ممکن است بسته شدن زخم را سریع‌تر کند.

۵. جراحی دوباره

آبسه‌های عمقی یا داخلی گاهی با گذاشتن درن زیر هدایت سونوگرافی یا با جراحی دوباره تخلیه می‌شوند. اگر عفونت دور ایمپلنت یا توری جراحی باشد، درمان پیچیده‌تر است.

وقتی زخم جراحی خوب نمی‌شود

بیشتر زخم‌های جراحی ظرف دو تا سه هفته بسته می‌شوند. زخمی که بیش از چند هفته باز مانده، مرتب ترشح دارد یا بارها باز و بسته می‌شود، «زخم جراحی دیرترمیم» است. علت‌های شایع آن:

• عفونت باقی‌مانده یا آبسه‌ی زیر زخم، یا مجرای ترشح (سینوس) به سمت بخیه‌ی داخلی
• باز شدن لبه‌های زخم زیر کشش، مثلاً در شکم پس از سرفه‌ی شدید یا در افراد چاق
• کاهش خون‌رسانی، به‌خصوص در زخم‌های پا و افراد سیگاری
• دیابت کنترل‌نشده، سوءتغذیه، مصرف کورتون یا پرتودرمانی ناحیه

این زخم‌ها مثل زخم‌های مزمن درمان می‌شوند: پیدا کردن علت، دبریدمان، پانسمان مناسب، کنترل قند و تغذیه، و در صورت نیاز وکیوم تراپی یا ترمیم جراحی. بیشتر بخوانید: زخم مزمن چیست؟

مراقبت در خانه

• پیش و پس از دست زدن به زخم دست‌ها را بشویید.
• پانسمان را طبق دستور تعویض کنید. معمولاً ۴۸ ساعت پس از عمل حمام کردن مجاز است، مگر اینکه جراح چیز دیگری گفته باشد. بیشتر بخوانید: مراقبت از زخم بعد از عمل جراحی.
• روی زخم پماد، پودر، روغن یا داروی گیاهی نگذارید، مگر تجویز شده باشد.
• قند خون را کنترل کنید و سیگار نکشید.
• تا اجازه‌ی جراح، وزنه‌ی سنگین بلند نکنید تا زخم زیر کشش باز نشود.

پیشگیری از عفونت زخم جراحی

بخشی از پیشگیری با تیم جراحی است، مثل آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه در جراحی‌هایی که لازم است، گرم نگه داشتن بیمار و ضدعفونی پوست. بخشی هم با خود بیمار است:

• شب یا صبح پیش از عمل دوش بگیرید.
• موهای محل عمل را با تیغ نتراشید؛ اگر لازم باشد، کادر درمان با ماشین موزن کوتاه می‌کند.
• در صورت امکان، از چند هفته پیش از عمل سیگار را کنار بگذارید.
• اگر دیابت دارید، قند خون را پیش و پس از عمل کنترل کنید.

درمان زخم جراحی در کلینیک زخم

تصمیم‌های اصلی درباره‌ی عفونت، مثل باز کردن زخم، آنتی‌بیوتیک و جراحی دوباره، با جراح است. پانسمان و پیگیری زخم باز تا ترمیم کامل، که گاهی هفته‌ها طول می‌کشد، در کلینیک زخم یا در منزل انجام می‌شود. در مطب درمان زخم، زخم در هر جلسه اندازه‌گیری و پانسمان مناسب انتخاب می‌شود و در صورت بدتر شدن، با جراح بیمار هماهنگ می‌شود. کلینیک زخم تهران (نشانی و روند مراجعه)

بیشتر بخوانید: عفونت زخم سزارین، زخم بعد از ماموپلاستی و درمان زخم عفونی.

پرسش‌های پرتکرار

عفونت زخم جراحی چند روز بعد از عمل ظاهر می‌شود؟

بیشتر عفونت‌ها بین چند روز تا دو هفته پس از عمل خود را نشان می‌دهند، اما تا ۳۰ روز پس از عمل (و تا ۹۰ روز اگر ایمپلنت گذاشته شده) عفونت محل جراحی به شمار می‌آیند.

آیا با آنتی‌بیوتیک خوراکی به‌تنهایی خوب می‌شود؟

اگر زیر زخم چرک جمع شده باشد، معمولاً نه؛ چرک باید تخلیه شود. آنتی‌بیوتیک وقتی لازم است که عفونت به پوست اطراف یا عمق گسترش یافته یا علائم عمومی مثل تب وجود دارد.

زخم باز شده بعد از عفونت دوباره بخیه می‌شود؟

معمولاً نه بلافاصله. زخم عفونی را باز می‌گذارند تا پاک شود و از کف ترمیم شود؛ گاهی پس از تمیز شدن کامل، جراح آن را دوباره می‌بندد.

اضافه‌وزن خطر عفونت و باز شدن زخم جراحی را بیشتر می‌کند: تأثیر چاقی بر ترمیم زخم.

منابع

• NICE. Surgical site infections: prevention and treatment (NG125). nice.org.uk/guidance/ng125
• CDC/NHSN. Surgical Site Infection Event (definitions and wound classification).
• WHO. Global guidelines for the prevention of surgical site infection. 2018.